Nền tảng sản xuất mạnh cần đi cùng chiến lược mới
Ngành gỗ Việt Nam là hệ sinh thái sản xuất và xuất khẩu gồm doanh nghiệp chế biến, nguồn nguyên liệu, lao động có kỹ năng và nhiều nhóm sản phẩm, từ nội thất đến ván, dăm gỗ và viên nén. Năng lực ấy đã đưa chế biến gỗ Việt Nam vào nhóm dẫn đầu toàn cầu; bài toán hiện nay không còn chỉ là sản xuất nhiều hơn, mà là giữ được vị thế và phần giá trị lớn hơn trong chuỗi cung ứng. Cả nước có khoảng 6.500 doanh nghiệp ngành gỗ, trong đó hơn 3.500 cơ sở chế biến và xuất khẩu trực tiếp. Sản phẩm đã hiện diện tại 167 thị trường, cho thấy nền tảng phát triển không hề hẹp. Tuy vậy, độ phủ rộng chưa đồng nghĩa với sức chống chịu cao: khi đầu ra tập trung vào một vài thị trường và doanh nghiệp chủ yếu gia công, tăng trưởng vẫn dễ bị chi phối bởi quyết định của người mua bên ngoài.
Mở rộng thị trường để tránh lệ thuộc một đầu ra
Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu gỗ không có nghĩa là rời bỏ những khách hàng lớn, mà là tránh để biến động tại một điểm đến kéo theo khó khăn cho toàn ngành. Hoa Kỳ chiếm khoảng 55% kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ năm 2025, nên thay đổi về thuế, điều tra thương mại hay nhu cầu tiêu dùng ở đây đều có thể tạo sức ép đáng kể. Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc và EU vẫn là các thị trường chủ lực, nhưng doanh nghiệp cũng cần tìm khách hàng và kênh phân phối mới tại Trung Đông, ASEAN, Australia và Anh. Mỗi nơi đòi hỏi cách tiếp cận khác nhau: quản trị rủi ro xuất xứ tại Hoa Kỳ, đáp ứng tiêu chuẩn xanh và truy xuất nguồn gốc tại EU, hoặc coi trọng chất lượng, mẫu mã và uy tín giao hàng ở Nhật Bản, Hàn Quốc. Mạng lưới rộng chỉ phát huy tác dụng khi được chuyển thành đầu ra thực chất.
Trong 90 ngày tới, VIFOREST đề xuất các bên chọn từ 5 đến 7 thị trường ưu tiên, phối hợp giữa Thương vụ và hiệp hội, đồng thời xây dựng hồ sơ số và câu chuyện thương hiệu cho doanh nghiệp Việt Nam. Đây là bước đi đáng làm, bởi xúc tiến dàn trải khó tạo được kết quả bằng việc tập trung nguồn lực, hiểu rõ người mua và theo sát cơ hội sau kết nối. Kế hoạch xúc tiến thương mại năm 2027 cũng cần gắn với các hội chợ và đoàn doanh nghiệp tham gia, thay vì dừng ở việc quảng bá chung.
Muốn giữ nhiều giá trị, phải vượt khỏi gia công
Mở thêm thị trường sẽ giảm rủi ro đầu ra, nhưng không tự động nâng sức cạnh tranh nếu doanh nghiệp vẫn chỉ nhận mẫu và đơn hàng từ đối tác nước ngoài. Mô hình OEM giúp tận dụng năng lực sản xuất, song hạn chế khả năng nắm giữ giá trị từ thiết kế, phát triển sản phẩm, tiếp thị và phân phối. Vì thế, ưu tiên tiếp theo phải là nâng giá trị sản phẩm gỗ bằng chất lượng, mẫu mã, trải nghiệm và trách nhiệm môi trường, thay vì dựa chủ yếu vào giá thấp. Gỗ hợp pháp, nguyên liệu bền vững và thiết kế đang trở thành nền tảng cạnh tranh mới. Điều này cũng đòi hỏi doanh nghiệp chủ động hơn trong truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu thị trường, đồng thời củng cố nguồn nguyên liệu trong nước. Nếu thiếu những năng lực đó, sản phẩm có thể đạt chuẩn sản xuất nhưng thương hiệu và phần lợi ích lớn hơn vẫn thuộc về khâu khác trong chuỗi.
Định hướng đến năm 2030 là chuyển từng bước từ OEM sang ODM, tức tự thiết kế và phát triển sản phẩm, rồi tiến tới OBM với thương hiệu và thị trường riêng. Đây là lộ trình cần thiết để làm chủ chuỗi giá trị, nhưng không thể chỉ tuyên bố bằng mục tiêu thương hiệu: doanh nghiệp cần đầu tư vào thiết kế, kênh bán hàng trực tiếp, dữ liệu thị trường và năng lực phát triển sản phẩm. Công nghệ và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tạo mẫu, còn kênh số mở thêm cách tiếp cận khách hàng. Phát triển rừng trồng gỗ lớn, bảo đảm gỗ hợp pháp và liên kết các phân khúc chế biến cũng giúp nâng giá trị nguyên liệu.
Kết luận: biến lợi thế sẵn có thành sức cạnh tranh
Ngành gỗ Việt Nam có nền móng đáng kể: lực lượng doanh nghiệp đông, sản xuất đa dạng, lao động có kỹ năng và mạng lưới thị trường rộng. Nhưng những lợi thế ấy chỉ bảo đảm bước tiến tiếp theo nếu đi cùng hai thay đổi song hành: phân tán rủi ro bằng cách mở rộng đầu ra, đồng thời giữ lại nhiều giá trị hơn thông qua thiết kế, thương hiệu và năng lực làm chủ chuỗi cung ứng. Dựa quá nhiều vào một thị trường hay tiếp tục cạnh tranh chủ yếu bằng gia công sẽ khiến quy mô sản xuất không chuyển thành sức mạnh tương xứng. Vì vậy, con đường hợp lý không phải chọn giữa tăng xuất khẩu và nâng cấp sản phẩm, mà là theo đuổi cả hai: dùng mạng lưới thị trường làm bàn đạp, rồi dùng năng lực sản xuất hoàn thiện để tạo sản phẩm có giá trị cao hơn. Đó mới là cách củng cố vị thế chế biến gỗ Việt Nam trên thị trường toàn cầu.
