Điện gió ngoài khơi Việt Nam: từ tài nguyên biển đến bài toán công nghiệp
Điện gió ngoài khơi Việt Nam là quá trình khai thác tiềm năng gió mạnh và ổn định trên biển bằng hệ thống turbin đặt ngoài khơi, không chỉ để tạo ra điện sạch mà còn để hình thành một ngành công nghiệp biển hiện đại, kéo theo hạ tầng, dịch vụ kỹ thuật, chế tạo thiết bị và chuỗi cung ứng năng lượng sạch phục vụ thị trường trong nước và toàn cầu. Việt Nam sở hữu hơn 3.260 km bờ biển cùng vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn, hệ thống đảo, quần đảo, cảng biển và luồng hàng hải phong phú. Theo các nghiên cứu, tiềm năng kỹ thuật điện gió ngoài khơi có thể đạt hàng trăm GW, thậm chí trên 900 GW sau khi loại trừ các vùng hạn chế. Vấn đề không còn là có tài nguyên hay không, mà là chúng ta lựa chọn trở thành nhà sản xuất công nghệ hay vẫn chỉ là bên bán tài nguyên và mua thiết bị.
Nghị quyết 20-NQ/TW: khung chính sách để thoát khỏi tư duy khai thác thô
Điểm quan trọng của Nghị quyết 20-NQ/TW là chuyển tư duy từ khai thác biển sang quản trị biển hiện đại, từ kinh tế biển theo ngành sang xây dựng quốc gia biển mạnh. Sau 8 năm thực hiện Nghị quyết 36-NQ/TW, nhận thức về vai trò của biển, thể chế, chính sách và pháp luật đã tiến bộ, hạ tầng cảng biển và đô thị ven biển được đầu tư, khoa học – công nghệ biển được chú trọng. Nhưng chính Nghị quyết 20 thẳng thắn chỉ ra thể chế chưa đồng bộ, quản trị biển chưa theo kịp, cơ cấu ngành dịch chuyển chậm, khoa học – công nghệ và nhân lực biển chưa đáp ứng yêu cầu. Nghị quyết mới vì thế đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao là động lực cho quốc gia biển mạnh, đồng thời yêu cầu phát triển các ngành kinh tế biển hiện đại, xanh, thông minh và các lĩnh vực biển mới như điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, amoniac xanh, điện sóng, điện thủy triều, điện hải lưu. Đây là thông điệp chính trị rõ ràng: điện gió ngoài khơi phải được coi là công nghiệp nền tảng, không phải một mảng đầu tư năng lượng đơn lẻ.
Nội địa hóa công nghiệp năng lượng: không chỉ là thay thiết bị nhập khẩu
Nếu Việt Nam để điện gió ngoài khơi phát triển theo mô hình nhập trọn gói turbin, xây dựng dự án rồi bán điện, phần giá trị giữ lại trong nước sẽ hạn chế. Nội địa hóa công nghiệp năng lượng ở đây phải được hiểu theo nghĩa rộng: nâng cấp toàn bộ năng lực thiết kế, chế tạo, thi công, kiểm định và vận hành, chứ không chỉ là thay thiết bị nhập khẩu bằng thiết bị sản xuất trong nước. Khi công suất turbin tăng nhanh, kích thước thiết bị lớn hơn, thách thức không chỉ trong chế tạo mà còn ở kiểm tra, tiêu chuẩn hóa, vận hành và bảo trì đáng tin cậy. "Nội địa hóa thành công luôn phải đi cùng chương trình đảm bảo chất lượng và chuyển giao công nghệ dài hạn". Nếu các dự án phát triển nhanh hơn tốc độ đào tạo, Việt Nam sẽ phải phụ thuộc lớn vào chuyên gia, nhà thầu và công nghệ nước ngoài ngay cả ở những khâu doanh nghiệp trong nước có thể tham gia. Điện gió ngoài khơi mở ra thị trường mới, nhưng cơ hội nội địa hóa sẽ khó trở thành hiện thực nếu chúng ta chỉ dừng ở lợi thế sẵn có.
Nền tảng dầu khí và công trình biển: lợi thế, không phải tấm vé miễn phí
Việt Nam đã tích lũy một nền tảng đáng kể từ ngành dầu khí, xây dựng công trình biển và điện gió trên bờ. Nhiều đơn vị tư vấn thiết kế, tổng thầu EPC trong điện gió xuất phát từ xây dựng cơ bản, công trình biển và dầu khí. Ngành dầu khí qua nhiều thập niên đã hình thành hệ thống cảng dịch vụ, căn cứ hậu cần, đội tàu chuyên dụng, năng lực khảo sát, thi công ngoài khơi cùng đội ngũ kỹ sư trình độ cao; những năng lực này có thể chuyển đổi sang phục vụ điện gió ngoài khơi. Lực lượng kỹ sư công trình biển, với kinh nghiệm về khảo sát biển, kết cấu ngoài khơi, nền móng, tải trọng sóng – gió – dòng chảy và thi công hàng hải, là nguồn lực quý. Tuy vậy, môi trường làm việc, tải trọng, yêu cầu vận hành, công nghệ tuabin và phương pháp thi công trong điện gió ngoài khơi khác biệt đáng kể với công trình dầu khí. Nếu coi nền tảng dầu khí là tấm vé miễn phí, chúng ta sẽ bị bất ngờ trước yêu cầu mới về bằng chứng kỹ thuật từ giai đoạn nghiên cứu – phát triển, hệ thống tiêu chuẩn và năng lực kiểm định chuyên sâu. Lợi thế chỉ trở thành sức mạnh khi được nâng cấp và tái cấu trúc theo yêu cầu của ngành mới.
Xây dựng chuỗi cung ứng năng lượng sạch: từ tham gia đến làm chủ cuộc chơi
Nghị quyết 20 đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển các dự án điện gió ngoài khơi có công suất 6–10GW. Nếu coi đây là cơ hội để hình thành năng lực chế tạo, dịch vụ, logistics, đóng tàu và công nghệ biển thì giá trị gia tăng trong nước sẽ tăng mạnh. Sự phát triển của điện gió ngoài khơi có thể kéo theo nhu cầu lớn về cảng biển, bãi chế tạo, kết cấu thép, móng, cáp ngầm, tàu chuyên dụng, dịch vụ khảo sát, logistics, kiểm định, bảo dưỡng và công nghệ số. Khi đáp ứng các yêu cầu khắt khe về kỹ thuật, chất lượng và an toàn, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ phục vụ các dự án trong nước mà còn có cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Các chuyên gia đề xuất nhiều tầng đào tạo song song, từ đại học, thạc sĩ, tiến sĩ đến đào tạo chuyển đổi, ngắn hạn và cấp chứng chỉ chuyên môn. Nhìn rộng hơn, điện gió ngoài khơi có thể trở thành động lực mới cho công nghiệp biển Việt Nam, nhưng chỉ khi lợi thế từ dầu khí và công trình biển được chuyển hóa thành năng lực mới phù hợp yêu cầu riêng của ngành điện gió. Lựa chọn nằm ở chỗ Việt Nam muốn trở thành mắt xích gia công hay trung tâm công nghiệp của chuỗi cung ứng năng lượng sạch.
