Từ cảng cửa ngõ đến trung tâm logistics chuỗi cung ứng
Cảng TP.HCM cạnh tranh với các cảng lớn trong khu vực không còn bằng vị trí địa lý “cửa ngõ phía Nam” nữa, mà đang chuyển sang mô hình trung tâm logistics chuỗi cung ứng dựa trên cải cách thể chế, tối ưu chi phí và kết nối sâu với thương mại toàn cầu, nhằm giữ và nâng hạng trong bản đồ vận tải biển khu vực.
Thành phố hiện ghi nhận tổng kim ngạch xuất nhập khẩu khoảng 120,6 tỷ USD trong 7 tháng đầu năm, với xuất khẩu tăng gần 8% nhờ nhóm hàng công nghiệp chế biến, công nghệ cao chiếm tỷ trọng lớn. Con số này cho thấy cảng không chỉ là nơi bốc dỡ hàng, mà là “van tim” của nền sản xuất hướng ra thế giới. Nhưng ưu thế địa lý đang bào mòn khi các cảng khu vực Southeast Asia tăng tốc mở rộng công suất. Muốn giữ vị thế, TP.HCM buộc phải chuyển trục sang lợi thế thể chế, hạ tầng cảng biển và logistics chuỗi cung ứng – nơi chất lượng dịch vụ, độ ổn định và chi phí toàn chuỗi quan trọng hơn khoảng cách địa lý.
Miễn phí hạ tầng cảng biển: Giảm chi phí để giữ hàng hóa ở lại
Quyết định miễn phí sử dụng hạ tầng cảng biển từ ngày 1/7/2026 trong 3 năm, đến 30/6/2029, là bước đi chính sách mạnh tay cho thấy TP.HCM đã hiểu đúng điểm nghẽn cạnh tranh: chi phí logistics. Trong bối cảnh giá cước vận tải biển quốc tế tăng gấp đôi, xung đột địa chính trị và bất ổn tuyến hàng hải đẩy chi phí xuất nhập khẩu leo thang, việc giảm một cấu phần phí có thể quyết định việc doanh nghiệp chọn đi qua cảng nào.
Hàng chục nghìn doanh nghiệp xuất nhập khẩu đang được giảm từ hàng chục đến hàng trăm triệu đồng chi phí logistics mỗi tháng nhờ chính sách này. Một doanh nghiệp nông sản với khoảng 100 container/tháng tiết kiệm khoảng 50 triệu đồng chi phí logistics mỗi tháng, tương đương 600 triệu đồng/năm. Một doanh nghiệp khác xuất 400–600 container/tháng giảm được trung bình khoảng 250 triệu đồng/tháng, tức khoảng 3 tỷ đồng mỗi năm. Đây không chỉ là hỗ trợ ngắn hạn; nó là tín hiệu cho thấy TP.HCM sẵn sàng “chia sẻ biên lợi nhuận” để giữ dòng hàng và tăng sức hút của cảng trong cuộc đua khu vực.
Chuyển trục sang lợi thế thể chế và logistics chuỗi cung ứng
Điểm cốt lõi trong chiến lược mới của cảng TP.HCM là chuyển từ lợi thế truyền thống về vị trí địa lý và quy mô thị trường sang lợi thế về thể chế, hạ tầng logistics và khả năng kết nối chuỗi cung ứng quốc tế. Đây là bước chuyển tư duy: từ “cửa ngõ tự nhiên” sang “nền tảng dịch vụ tích hợp”. Nếu không làm được, cảng có nguy cơ trở thành điểm trung chuyển trung bình, dễ bị thay thế khi các lựa chọn khác trong khu vực Southeast Asia hoàn thiện hạ tầng và dịch vụ.
Thành phố đã ban hành các kế hoạch triển khai Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa giai đoạn 2026–2030 và Chiến lược phát triển dịch vụ logistics, nhấn mạnh cảnh báo sớm thay đổi chính sách thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, xuất xứ, phát triển bền vững. Cùng lúc, bài toán đặt ra không chỉ là duy trì tăng trưởng xuất khẩu trước biến động ngắn hạn, mà là xây dựng hệ sinh thái thương mại – logistics – sản xuất – dịch vụ có khả năng liên kết vùng và kết nối sâu với chuỗi cung ứng quốc tế. Kế hoạch này, nếu triển khai nhất quán, sẽ là rào cản gia nhập vô hình đối với các đối thủ cạnh tranh trong khu vực.
Hạ tầng kết nối, khu thương mại tự do và logistics số: Khác biệt để vượt lên
Cạnh tranh cảng biển ngày nay không chỉ diễn ra trên mặt nước, mà trên cả mạng lưới đường bộ, đường sắt, kho bãi và nền tảng dữ liệu. TP.HCM đang tập trung phát triển hạ tầng giao thông kết nối khu vực cảng biển Cái Mép – Thị Vải, Cần Giờ với trung tâm và mạng lưới liên vùng, đồng thời định hướng phát triển đường sắt liên vận để giảm áp lực đường bộ và chi phí logistics. Điều này cho thấy thành phố hiểu rằng một cảng đầu mối phải được “cắm” vào mạng giao thông đa phương thức nếu muốn giữ vai trò trung tâm chuỗi cung ứng.
Một động lực khác là việc thành lập khu thương mại tự do TP.HCM cùng định hướng khu logistics tích hợp, nhằm khai thác tốt hơn hệ thống cảng và vị trí trung tâm vùng kinh tế phía Nam. Song song, Sở Công Thương xây dựng nền tảng dữ liệu không gian GIS Logistics để quy hoạch, quản lý và giám sát thống nhất hệ thống logistics trên toàn thành phố. Nói cách khác, TP.HCM đang dần chuyển từ cảng bốc dỡ sang “cảng nền tảng”, nơi pháp lý thông thoáng, hạ tầng kết nối và dữ liệu logistics số tạo thành lớp phòng thủ cạnh tranh mới so với các cảng khác trong khu vực Southeast Asia.
Kết luận: Lợi thế mới của cảng TP.HCM là chuỗi cung ứng quốc tế
Áp lực cạnh tranh từ các cảng trong khu vực Southeast Asia là có thật, nhất là khi nhiều nơi bơm vốn nâng công suất, giảm phí và cải thiện dịch vụ. Nếu chỉ dựa vào vị trí “cửa ngõ phía Nam”, cảng TP.HCM sẽ khó giữ vai trò đầu tàu. Lợi thế mới phải đến từ khả năng nối kết chuỗi cung ứng quốc tế mượt mà, chi phí hợp lý và thể chế ổn định, có khả năng dự báo.
Miễn phí hạ tầng cảng biển trong 3 năm, triển khai chiến lược xuất nhập khẩu và logistics, phát triển khu thương mại tự do, hạ tầng kết nối liên vùng và nền tảng GIS Logistics cho thấy thành phố đang xây dựng một cấu trúc cạnh tranh mới cho cảng biển. Câu hỏi không còn là “vị trí ở đâu trên bản đồ”, mà là “vai trò nào trong chuỗi cung ứng toàn cầu”. Nếu TP.HCM kiên định hướng đi này, cảng không chỉ phòng thủ được trước áp lực khu vực mà còn có cơ hội nâng tầm, trở thành trung tâm logistics chuỗi cung ứng của cả vùng.
