Việt Nam trong chiến lược mới của Nhật Bản: từ ODA đến vốn FDI xanh
Vốn FDI Nhật Bản tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn chiến lược mới, khi các doanh nghiệp và JICA đồng thời tăng cam kết đầu tư, chuyển trọng tâm từ sản xuất chi phí thấp sang xây dựng một trung tâm sản xuất công nghiệp xanh gắn với chuỗi cung ứng khu vực, qua đó định vị Việt Nam như một mắt xích không thể thiếu trong chiến lược tăng trưởng dài hạn của Nhật Bản ở Đông Nam Á. Việt Nam vốn đã là nước nhận viện trợ phát triển chính thức lớn nhất từ Nhật Bản, nhưng về hiện diện doanh nghiệp, Nhật từng đi chậm hơn Hàn Quốc. Bây giờ, câu chuyện đã khác: làn sóng nhà máy mới, khu công nghiệp mở rộng và các khoản JICA cho vay Việt Nam đang cùng nhau tạo ra một tầng nấc hợp tác sâu hơn, gắn với mục tiêu Việt Nam trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045.
JICA tăng cho vay, hỗ trợ cải cách để kéo FDI Nhật Bản vào chiều sâu
Điểm xoay chiến lược nằm ở việc JICA chủ động thiết kế một gói hỗ trợ tổng thể cho Việt Nam, thay vì chỉ rót vốn hạ tầng rời rạc. Tại họp báo giữa kỳ tài khóa, Trưởng đại diện JICA Việt Nam nhấn mạnh Việt Nam cần động lực tăng trưởng mới để đạt mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045. Bốn trụ cột hỗ trợ – từ khoa học công nghệ, chuyển đổi số, phát triển doanh nghiệp nội địa đến cải thiện môi trường đầu tư – cho thấy Nhật Bản muốn vốn FDI của mình gắn chặt với cải cách thể chế và nâng cấp năng lực công nghiệp. Đáng chú ý, JICA đang thảo luận khoản vay chương trình mới cho AI và chuyển đổi số. Đây không chỉ là tín dụng ưu đãi, mà là tín hiệu rằng dòng vốn FDI Nhật Bản sẽ đi cùng công nghệ cao, an ninh năng lượng, khoáng sản quan trọng và cả dự trữ dầu khí chiến lược, thay vì những dự án gia công đơn giản.
Khu công nghiệp Việt Nam: từ Thăng Long đến Long Thành, mạng lưới sản xuất Nhật mở rộng
Trên thực địa, mạng lưới khu công nghiệp Việt Nam đang trở thành sân khấu chính cho vốn FDI Nhật Bản. Khu công nghiệp Thăng Long do Sumitomo phát triển là trung tâm sản xuất tiêu biểu với hơn 100 công ty Nhật như Panasonic, Canon, Fujitsu, thu hút khoảng 60.000 lao động mỗi ngày và đã lấp đầy diện tích cho thuê. Panasonic thậm chí đã dừng sản xuất tủ lạnh, máy giặt tại Thái Lan từ tháng 5/2020 để chuyển dây chuyền sang Thăng Long, nhằm đối phó áp lực cạnh tranh từ nhà sản xuất Trung Quốc và tận dụng chi phí lao động thấp hơn ở Việt Nam. Mạng lưới khu công nghiệp Nhật Bản tiếp tục mở rộng từ Hà Nội sang Hưng Yên, Vĩnh Phúc và Thanh Hóa, với Thăng Long 4 dự kiến đi vào hoạt động năm 2027. Song song, các nhà bán lẻ Nhật cũng tăng tốc mở cửa hàng, cho thấy doanh nghiệp Nhật không chỉ coi Việt Nam là nơi sản xuất mà còn là thị trường tiêu dùng đang lên.
OJI và làn sóng sản xuất công nghiệp xanh, tuần hoàn tại Việt Nam
Làn sóng vốn FDI Nhật Bản mới không dừng ở mở rộng công suất, mà đang chuyển đổi xanh sản xuất công nghiệp Việt Nam. Một ví dụ điển hình là dự án nhà máy bao bì hộp giấy tiệt trùng của Tập đoàn OJI tại Khu Công nghệ cao Long Thành, Đồng Nai, khởi công ngày 10/10. Dự án này được xem là bước mở rộng hoạt động sang sản xuất trực tiếp tại Việt Nam, phục vụ ngành thực phẩm, đồ uống trong nước và mạng lưới cung ứng Đông Nam Á. Theo đánh giá, Việt Nam ngày càng trở thành địa điểm sản xuất chiến lược của nhiều doanh nghiệp FDI Nhật Bản, với hơn 5.800 dự án còn hiệu lực và tổng vốn trên 81 tỷ USD. Làn sóng đầu tư mới vào khu công nghiệp Việt Nam góp phần thúc đẩy chuyển đổi xanh sản xuất, hướng tới giải pháp bao bì tuần hoàn, đáp ứng yêu cầu chính sách và nâng cao vị trí địa phương trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Việt Nam có thể trở thành trung tâm sản xuất khu vực nếu không bỏ lỡ cơ hội
Nhìn tổng thể, vốn FDI Nhật Bản đang dịch chuyển từ mô hình “chi phí thấp” sang mô hình “chất lượng cao, xanh và số hóa”. Điều này trùng khớp với định hướng chính sách của Việt Nam khi chuyển trọng tâm thu hút đầu tư từ số lượng sang chất lượng. Nếu Việt Nam cải thiện nhanh môi trường đầu tư, hoàn thiện pháp luật và thể chế như JICA đang hỗ trợ, dòng vốn Nhật sẽ không chỉ mở thêm nhà máy mà còn mang theo công nghệ bán dẫn, AI, công nghệ bao bì tuần hoàn và chuẩn quản trị mới. Câu hỏi không còn là “Nhật có tiếp tục đầu tư hay không”, mà là “Việt Nam có đủ năng lực để hấp thụ và nội địa hóa giá trị từ dòng vốn đó”. Câu trả lời phụ thuộc vào việc chúng ta có dám nâng chuẩn khu công nghiệp, nhân lực và hạ tầng xanh để xứng đáng với vai trò trung tâm sản xuất của khu vực.
