Tình trạng thiếu sách giáo khoa và quyết định “ra tay” muộn nhưng cần thiết
Chỉ đạo khẩn cấp của Bộ GD-ĐT về bảo đảm cung ứng sách giáo khoa là văn bản yêu cầu các sở giáo dục và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam rà soát số liệu, điều chuyển nguồn sách và công khai thông tin phân phối để xử lý nhanh tình trạng thiếu sách giáo khoa trong tuần đầu năm học mới. Một tuần sau lễ khai giảng năm học mới, nhiều phụ huynh vẫn phải xếp hàng dài, đi qua nhiều hiệu sách nhưng không mua được đủ bộ sách cho con, cho thấy sự đứt gãy rõ ràng trong khâu cung ứng sách giáo khoa. Thực tế này không chỉ làm gián đoạn việc học mà còn bào mòn niềm tin của phụ huynh vào năng lực tổ chức năm học mới. Việc Bộ GD-ĐT ban hành công văn lúc này là động thái cần thiết, nhưng câu hỏi đặt ra là: tại sao phải đợi đến khi khủng hoảng xảy ra mới siết lại hệ thống?
Rà soát và thống kê tới từng học sinh: biện pháp kỹ thuật hay bước ngoặt quản trị?
Điểm thay đổi quan trọng nhất trong chỉ đạo Bộ GD-ĐT lần này là yêu cầu các sở GDĐT xác định chính xác số học sinh chưa có đủ sách giáo khoa đến từng cơ sở giáo dục, từng xã, từng tỉnh; thống kê số bản còn thiếu theo từng đầu sách, từng tập. Đây là bước chuyển từ quản lý mang tính ước lượng sang quản lý dựa trên dữ liệu chi tiết. Nếu thực hiện nghiêm túc, danh sách học sinh thiếu sách sẽ không còn là con số chung chung mà là từng trường, từng lớp, từng môn. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự phụ thuộc vào trách nhiệm của giám đốc sở, bởi Bộ đã nói rõ: giám đốc sở GDĐT phải chịu trách nhiệm về tính đầy đủ, chính xác, thống nhất của số liệu và phương án xử lý từng trường hợp thiếu sách. Nói cách khác, đây là lúc năng lực quản trị địa phương bị soi chiếu công khai.
Minh bạch điểm phân phối sách và đường dây nóng: phụ huynh được gì?
Sau nhiều ngày loay hoay đi tìm sách giữa "mê cung" nhà sách và điểm bán, phụ huynh lần đầu tiên được đặt ở vị trí trung tâm trong chính sách cung ứng sách giáo khoa. Bộ GD-ĐT yêu cầu các sở phải công khai danh sách điểm phân phối sách, cửa hàng có sách giáo khoa, số điện thoại liên hệ, đường dây nóng và phương án cung ứng; đồng thời thông báo kịp thời đến học sinh, cha mẹ học sinh. Không chỉ dừng ở việc công bố, các sở còn phải tiếp nhận và xử lý ngay phản ánh, không để tình trạng thiếu sách giáo khoa mà chưa có phương án xử lý. Về bản chất, đây là lời thừa nhận rằng thiếu sách không còn là chuyện nội bộ của ngành, mà là một vấn đề dịch vụ công phải chịu áp lực phản hồi trực tiếp từ người dùng – ở đây là phụ huynh và học sinh. Nếu đường dây nóng hoạt động đúng nghĩa, phụ huynh sẽ có cơ chế giám sát mới thay vì lặng lẽ chịu đựng.
Vai trò của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: từ độc quyền nội dung tới trách nhiệm chuỗi cung ứng
Không thể giải quyết thiếu sách giáo khoa nếu chỉ siết địa phương mà bỏ qua đầu mối cung ứng. Bộ GD-ĐT yêu cầu Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam rà soát, báo cáo tình hình tiếp nhận đăng ký nhu cầu, chuẩn bị nguồn sách, phân bổ, vận chuyển, giao nhận và phát hành sách giáo khoa tại từng tỉnh, từng đầu sách; đồng thời báo cáo chính xác lượng sách tồn kho, xác định số dư có thể điều chuyển và "thực hiện ngay phương án điều chuyển, cung ứng" để đáp ứng nhu cầu còn thiếu. Nhà xuất bản cũng được yêu cầu phối hợp với các sở GD-ĐT, ưu tiên vận chuyển, cung ứng ngay cho trường còn học sinh thiếu sách giáo khoa trước ngày 15/9. Điều này cho thấy mô hình cung ứng sách giáo khoa không chỉ là chuyện in và phát hành, mà đã trở thành bài toán logistics toàn quốc, nơi mỗi cú trễ về kho vận sẽ lập tức biến thành xếp hàng, chen chúc ngoài hiệu sách.
Phụ huynh nên làm gì và bài học để không lặp lại khủng hoảng năm học mới?
Về ngắn hạn, phụ huynh cần tận dụng chính những kênh mà Bộ GD-ĐT vừa mở ra: kiểm tra danh sách điểm phân phối sách công khai, liên hệ đường dây nóng khi con em còn thiếu sách giáo khoa, yêu cầu nhà trường thông tin rõ ràng về kế hoạch cung ứng và các nguồn hỗ trợ như thư viện, sách cũ hay sách giáo khoa điện tử miễn phí trên trang của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Về dài hạn, bài học lớn là không thể coi câu chuyện cung ứng sách giáo khoa là việc “tự khắc sẽ xong” mỗi mùa năm học mới. Nhu cầu phát sinh ở trường mới thành lập, vùng sâu, vùng xa, trường nội trú, học sinh thuộc diện hỗ trợ… đã được nêu rõ trong văn bản, nghĩa là hệ thống biết trước nhưng chưa chuẩn bị đủ. Nếu phụ huynh tiếp tục im lặng, những chỉ đạo nóng hôm nay có nguy cơ trở thành động thái chữa cháy lặp lại mỗi năm, thay vì thúc đẩy một quy trình cung ứng sách giáo khoa đáng tin cậy và minh bạch.
