Bỏ thi tuyển sinh lớp 10 là gì và vì sao gây tranh luận?
Bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10 là chủ trương chuyển từ hình thức thi tuyển tập trung sang xét tuyển lớp 10 dựa trên kết quả học tập và rèn luyện cấp THCS, nhằm giảm áp lực thi cử và phù hợp định hướng cải cách giáo dục theo hướng coi trọng đánh giá cả quá trình thay vì chỉ dựa vào một kỳ thi duy nhất.
Hà Nội hiện nghiên cứu lộ trình bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10, thay bằng xét tuyển dựa trên học lực và hạnh kiểm của học sinh, dưới khuôn khổ dự thảo quy chế tuyển sinh THCS, THPT do Bộ GD-ĐT xây dựng. Đồng thời, dự thảo cũng tính phương án nếu vẫn thi tuyển thì kỳ thi vào lớp 10 chỉ gồm 2 môn toán và ngữ văn, thay vì nhiều môn như hiện nay. Vấn đề không còn là “có bỏ thi hay không”, mà là bỏ theo cách nào, với hệ quả gì cho hàng trăm nghìn gia đình mỗi năm. Quan điểm hợp lý phải bắt đầu từ lợi ích học sinh, chứ không từ sự dễ tổ chức cho bộ máy.
Bối cảnh này không chỉ riêng chuyện thi cử. Cả nước có khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS nhưng mới gần 1,2 triệu chỉ tiêu lớp 10, tương ứng tỷ lệ trúng tuyển 79,3% trong năm học vừa qua. Căng thẳng tuyển sinh lớp 10 vì thế là hệ quả trực tiếp của chênh lệch chỗ học, chứ không chỉ do đề khó hay thi nhiều môn. Khi thị trường lao động, nghĩa vụ quân sự, thậm chí giá vàng và diễn biến kinh tế cũng liên tục thay đổi, việc thiết kế lại con đường sau THCS càng phải thận trọng, tránh biến cải cách thành cú sốc mới cho xã hội.
Niềm vui phụ huynh, nỗi lo công bằng điểm số
Tín hiệu Hà Nội có thể bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10 khiến nhiều phụ huynh thở phào. Có người từ khi con học lớp 6 đã cho đi học thêm Toán, Văn, tiếng Anh để “gánh” kỳ thi lớp 10, và đang chuẩn bị điều chỉnh kế hoạch đầu tư học tập nếu đến năm 2028 thành phố bỏ kỳ thi. Đây là nhu cầu rất đời thường: ai cũng muốn biết trước luật chơi để tránh bị động. Nhưng niềm vui giảm áp lực thi cử nhanh chóng nhường chỗ cho câu hỏi: xét tuyển bằng gì và có công bằng không.
Các trường THCS thừa nhận hiện ma trận đề kiểm tra, cách ra đề, chuẩn đánh giá chưa hề đồng nhất giữa các trường; nếu lấy điểm học bạ làm căn cứ tuyển sinh mà không có cơ chế chuẩn hóa, nguy cơ “lạm phát điểm” và bất công là rất rõ. Ở đầu vào THPT, lãnh đạo một trường công lập lớn cho rằng dù thi hay xét, nguồn tuyển không khác nhiều, nhưng để xét tuyển thì thành phố buộc phải đáp ứng hai điều kiện: đủ chỗ học và dữ liệu tin cậy về kết quả học tập, rèn luyện của học sinh. Đây là cảnh báo thẳng thắn: xét tuyển không thể đứng trên nền dữ liệu lỏng và hạ tầng quá tải.
Điểm tích cực là nhiều đại biểu Quốc hội và chuyên gia vẫn ủng hộ định hướng mở rộng xét tuyển, tiến tới bỏ thi lớp 10, miễn là chính sách được chuẩn bị kỹ, đánh giá tác động toàn diện và không đánh đổi chất lượng nguồn nhân lực sau này. Một câu nói đáng chú ý là: “Bỏ thi không đồng nghĩa với giảm áp lực, nếu bản chất cạnh tranh và chỗ học không thay đổi” – bởi lúc đó, cái căng thẳng chỉ chuyển từ phòng thi sang bảng điểm, từ đề thi sang cuộc đua nâng hạng học bạ.
Giảm áp lực thi vào 10 không phải chuyện đếm số môn
Một ngộ nhận phổ biến là: giảm số môn thi thì áp lực tuyển sinh lớp 10 tự khắc giảm. Người làm công tác thi và kiểm định của Sở GD-ĐT Hà Nội đã nói thẳng, giảm áp lực tuyển sinh không nằm ở số môn hay việc chọn thi tuyển hay xét tuyển, mà ở cách tổ chức kỳ thi và cấu trúc hệ thống trường lớp. Nói cách khác, bỏ bớt môn chỉ là “giảm cân hình thức” nếu bản chất cạnh tranh vẫn nguyên vẹn.
Về lâu dài, Hà Nội cho biết sẽ đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng trường lớp công lập, bảo đảm đủ chỗ học theo nhu cầu học sinh trên địa bàn – coi đây là giải pháp căn cơ để giảm áp lực cạnh tranh trong tuyển sinh lớp 10. Quan điểm này đáng ủng hộ, vì chênh lệch 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS với 1,2 triệu chỉ tiêu lớp 10 không thể giải quyết bằng việc đổi tên kỳ thi hay rút gọn đề thi. Khi cầu vượt xa cung, cắt bớt môn không làm cuộc đua bớt khốc liệt; nó chỉ làm bài kiểm tra ngắn hơn.
Một hướng khác được nghiên cứu là tổ chức các bài khảo sát chung đề, chung thời điểm trên toàn thành phố cho một số khối lớp và môn học từ năm học 2026–2027. Mục đích được nhấn mạnh là xây dựng thước đo chung để so sánh, đánh giá sự tiến bộ của học sinh, không phải thêm một kỳ thi “phụ” tạo áp lực mới. Nếu làm đúng, đây có thể là công cụ để kiểm soát chất lượng, phát hiện bất thường trong đánh giá ở từng trường, đồng thời chuẩn bị nền tảng cho xét tuyển lớp 10 dựa trên dữ liệu đồng nhất.
Điều kiện tiên quyết: dữ liệu đáng tin, hạ tầng đủ mạnh, lộ trình không nóng vội
Chìa khóa thành bại của phương án bỏ kỳ thi tuyển sinh nằm ở ba trụ cột: trường lớp đủ chỗ, hệ thống đánh giá đáng tin và chiến lược cải cách giáo dục nhất quán. Đại diện Sở GD-ĐT Hà Nội khẳng định thành phố sẽ đi theo lộ trình đổi mới thận trọng, không thay đổi đột ngột phương thức tuyển sinh mà chuẩn bị từng bước về hạ tầng, dữ liệu và công nghệ trước khi mở rộng xét tuyển hoặc thi trên máy tính. Đây là thái độ cần thiết để tránh kịch bản “áp lực đổi tên” – bỏ thi nhưng kỳ vọng, lo lắng và bất công vẫn giữ nguyên.
Khi có hệ thống khảo sát chung, ngân hàng đề đủ lớn, quy trình nghiệp vụ chặt chẽ và cơ sở dữ liệu thống nhất, kết quả học tập mới trở thành căn cứ tin cậy cho tuyển sinh lớp 10. Ngược lại, nếu xét tuyển chỉ dựa vào điểm số “tự sinh” trong quá trình học, không có thước đo chung để đối chiếu, yêu cầu về tính khách quan của kiểm tra, đánh giá sẽ gần như bất khả thi. Điểm số sẽ bị nghi ngờ, giáo viên chịu áp lực nâng hạng, còn học sinh lại rơi vào vòng xoáy thành tích mới.
Quan trọng hơn, Bộ GD-ĐT đang xây dựng dự thảo quy chế tuyển sinh đầu cấp, lấy ý kiến các thành phố lớn để thống nhất mục tiêu đổi mới thi, kiểm tra, đánh giá theo hướng phản ánh đúng năng lực và sự tiến bộ của người học. UBND Hà Nội cũng giao Sở GD-ĐT tham mưu phương án tuyển sinh lớp 10 năm học 2027–2028 bảo đảm ổn định, an toàn pháp lý, công bằng, minh bạch. Nếu các cam kết này đi vào thực chất, bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10 sẽ không còn là cuộc “thay biển hiệu” cho áp lực cũ, mà là bước đi quan trọng hướng tới một hệ thống giáo dục lấy học sinh làm trung tâm.
