Mỹ đánh thuế Canada 50%: cú ngoặt chính sách từ một điều khoản “ngủ quên”
Việc Mỹ áp mức thuế Canada 50% lên hàng loạt mặt hàng từ nước láng giềng theo Mục 338 Đạo luật thuế quan 1930 là sự kiện cho thấy Washington sẵn sàng khai quật công cụ pháp lý gần như bị lãng quên để phục vụ chiến lược thương mại mới, làm gia tăng áp lực kinh tế quốc tế và mở ra một vòng đối đầu thuế quan khó lường giữa hai nền kinh tế gắn bó chặt chẽ. Mức thuế 50% đang áp lên khoảng 554 dòng thuế của Canada kể từ ngày 22/8, bao trùm từ ô tô, đồ uống có cồn, sản phẩm sữa đến nhiều hàng tiêu dùng và hàng công nghiệp khác. Đồng thời, Tổng thống Donald Trump tuyên bố từ 1/1/2027, tất cả xe hơi, xe tải, phụ tùng, nhôm, thép từ Canada cũng sẽ bị nâng thuế nhập khẩu lên 50% nữa. Đây không còn là tranh chấp kỹ thuật, mà là một cuộc chiến thương mại Mỹ theo đúng nghĩa.
Mục 338 Đạo luật thuế quan: vũ khí pháp lý nhanh nhưng đầy rủi ro
Cốt lõi của động thái lần này không nằm ở con số 50%, mà ở việc Nhà Trắng chọn Mục 338 Đạo luật thuế quan 1930 làm cơ sở hành động. Mục 338, hiện được quy định tại 19 U.S.C. §1338, bắt nguồn từ Đạo luật Thuế quan Smoot–Hawley năm 1930 và cho phép Tổng thống Mỹ áp thêm tối đa 50% thuế với hàng hóa từ nước bị coi là “phân biệt đối xử” với thương mại Mỹ, thậm chí cấm nhập khẩu nếu tình hình kéo dài. Điều khoản này “chưa từng được sử dụng để áp thuế trong gần một thế kỷ”, nhưng lại trao cho Tổng thống quyền hành động đơn phương, không cần điều tra chính thức, không bắt buộc tham vấn Quốc hội hay đối tác trước khi ra quyết định. Nói cách khác, đây là cây gậy thuế quan có tốc độ triển khai nhanh hơn hẳn các công cụ quen thuộc như Mục 301 hay 232, nhưng cũng mơ hồ về khái niệm “phân biệt đối xử” và chưa từng được tòa án kiểm nghiệm, nên nguy cơ kiện tụng và bất định pháp lý là rất lớn.
Ôtô, nhôm, thép Canada: vì sao trở thành tâm điểm đòn đánh?
Việc mở rộng thuế Canada 50% sang các sản phẩm ôtô, nhôm, thép Canada từ đầu năm 2027 cho thấy Nhà Trắng đang nhắm thẳng vào các trụ cột công nghiệp và chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Tổng thống Donald Trump cáo buộc Canada áp thuế nhập khẩu nông sản Mỹ “cao đến vô lý” và gây ra thâm hụt thương mại song phương, từ đó biện minh việc đánh thuế nặng mọi loại xe hơi, xe tải, phụ tùng ôtô, nhôm, thép nhập khẩu từ nước này. Việc thuế được áp cả với hàng đáp ứng quy tắc xuất xứ USMCA càng làm lung lay niềm tin vào hiệp định vốn được kỳ vọng ổn định khu vực Bắc Mỹ. Thực tế, ôtô, nhôm, thép vốn là nền tảng chuỗi sản xuất tích hợp giữa hai bên; đánh vào chúng nghĩa là Washington chấp nhận hy sinh một phần lợi ích ngắn hạn của chính doanh nghiệp Mỹ để đổi lấy đòn bẩy đàm phán và tín hiệu cứng rắn trong chiến tranh thương mại Mỹ.
Đàm phán đổ vỡ và đòn trả đũa: vòng xoáy leo thang khó tháo phanh
Việc Mục 338 được kích hoạt là hệ quả trực tiếp của một tiến trình đàm phán thất bại. Dù hai bên đã kéo dài thời điểm có hiệu lực từ 19/8 sang 22/8 để tiếp tục trao đổi, cuối cùng Ottawa tuyên bố các yêu cầu “phút chót” của Washington là bất lợi và không công bằng, nên từ chối nhượng bộ. Canada đồng thời khẳng định sẽ áp biện pháp đáp trả tương ứng từ ngày 8/9, nhắm vào thép, sản phẩm từ sữa, thiết bị gia dụng, máy móc nông nghiệp, giấy và đồ điện tử Mỹ. Việc mở ra các gói thuế – trả đũa đặt quan hệ thương mại song phương gần 900 tỷ USD mỗi năm trước nguy cơ phân mảnh sâu hơn. Nó cũng chồng thêm áp lực lên quá trình rà soát USMCA sắp diễn ra, khi mỗi bước nhượng bộ từ nay đều bị soi dưới lăng kính “ai cứng rắn hơn” thay vì “cùng có lợi hơn”.
Ý nghĩa rộng hơn: tiền lệ nguy hiểm cho áp lực kinh tế quốc tế
Việc Mỹ hồi sinh Mục 338 Đạo luật thuế quan không chỉ là vấn đề song phương với Canada, mà còn là tín hiệu cho toàn bộ hệ thống thương mại toàn cầu. Một khi một điều khoản gần trăm năm qua không dùng đến lại được áp dụng nhanh gọn để tăng thuế 50% mà không cần điều tra công khai, mọi đối tác có thặng dư lớn với Mỹ buộc phải tính đến kịch bản tương tự. Với những nền kinh tế có độ mở cao, đây là một kiểu áp lực kinh tế quốc tế mới: luật cũ nhưng cách dùng rất hiện đại, phục vụ chiến lược đàm phán răn đe ngắn hạn hơn là xây dựng luật chơi ổn định. Nếu tòa án Mỹ không kịp thời đặt ra ranh giới cho khái niệm “phân biệt đối xử”, Mục 338 có thể trở thành công cụ được lạm dụng, khiến các cuộc chiến tranh thương mại Mỹ dễ bùng phát hơn, còn nỗ lực củng cố vai trò của các thiết chế đa phương như WTO ngày càng suy yếu.
