Thuế Mỹ Canada: từ bất đồng đàm phán đến chiến tranh thương mại công khai
Cuộc xung đột thuế Mỹ Canada là tình trạng Washington áp mức thuế 50% lên hàng hóa từ Ottawa sau đàm phán thất bại, khiến quan hệ thương mại song phương chuyển nhanh từ hợp tác sang đối đầu, đe dọa chuỗi cung ứng, việc làm và ổn định kinh tế hai nước trong bối cảnh thương mại và năng lượng ngày càng bị biến thành công cụ mặc cả địa chính trị. Mỹ đã tuyên bố áp mức thuế 50% với lượng hàng hóa Canada sau khi hai bên không thể hoàn tất thỏa thuận thương mại trong ba ngày đàm phán tại Washington, đúng thời hạn mà Tổng thống Donald Trump đặt ra vào nửa đêm 21/8. Đây không còn là va chạm kỹ thuật về thuế quan mà là lựa chọn có tính toán nhằm gây sức ép tối đa. Phía Mỹ, thông qua Đại diện Thương mại Jamieson Greer, công khai cáo buộc Canada "bỏ lỡ cơ hội hợp tác và rút lại các cam kết". Cách dùng ngôn từ nặng trách móc cho thấy Washington muốn định hình dư luận rằng đây là lỗi từ phía Ottawa, đồng thời hợp thức hóa việc nâng thuế ở mức cực đoan. Khi một bên chọn mở màn bằng mức thuế trừng phạt, không khó để dự đoán cuộc chiến thương mại sẽ leo thang thay vì hạ nhiệt.
Phản ứng của Canada: tạm dừng đàm phán và ưu tiên bảo vệ người lao động
Điểm đáng chú ý là Canada không chấp nhận vai trò bị động trong cuộc chiến thương mại này. Thủ tướng Mark Carney tuyên bố sẽ đáp trả mức thuế mới "tương ứng từng đồng", đồng thời quyết định tạm dừng đàm phán và yêu cầu đoàn thương lượng trở về Ottawa. Đó là thông điệp chính trị rõ ràng: Canada sẵn sàng chịu đau ngắn hạn để giữ thế chủ động dài hạn, thay vì ký một thỏa thuận bị xem là bất lợi. Tuy nhiên, giới lãnh đạo Canada cũng hiểu người chịu tác động trực tiếp không phải là các nhà đàm phán, mà là người lao động và doanh nghiệp trong nước. Vì vậy, Ottawa đồng thời công bố sẽ triển khai các biện pháp hỗ trợ người lao động và doanh nghiệp trong nước ứng phó với tác động của cuộc chiến thương mại. Đây là bước đi mang tính thực dụng: nếu không gia cố "hậu phương" nội địa, bất kỳ cuộc đối đầu thuế quan nào cũng dễ biến thành gánh nặng chính trị. Điều đáng nói là dù hai bên cùng khẳng định bảo vệ lợi ích quốc gia, chính các hộ gia đình, nhà sản xuất nhỏ và ngành xuất khẩu phụ thuộc thị trường láng giềng sẽ nằm trên đường băng chịu lực.
Khi thương mại và năng lượng trở thành vũ khí địa chính trị
Cuộc đối đầu thuế Mỹ Canada không diễn ra trong chân không mà phản chiếu xu hướng rộng hơn: thương mại và năng lượng đang được các chính phủ dùng như vũ khí địa chính trị. Trong bức tranh toàn cầu, eo biển Hormuz vẫn bị đình trệ và được đánh giá là "không an toàn cho vận tải thương mại chừng nào tàu thuyền vẫn đối mặt nguy cơ bị tấn công". Việc một tuyến vận tải chiến lược bị gián đoạn không chỉ là rủi ro an ninh mà còn là lá bài mặc cả trên bàn đàm phán, khi bên kiểm soát dòng chảy năng lượng có thêm lợi thế. Tương tự, ở châu Âu, người phụ trách chính sách đối ngoại của EU Kaja Kallas tuyên bố sẽ đề xuất danh sách các biện pháp trừng phạt Nga sâu rộng nhất sau vụ tấn công vào trung tâm mua sắm Kryvyi Rih khiến ít nhất 16 người thiệt mạng và 130 người bị thương. Trừng phạt ở đây không chỉ là biểu hiện phẫn nộ đạo đức, mà còn là đòn đánh vào thương mại, tài chính và khả năng tiếp cận công nghệ của Moscow. Đặt bên cạnh quyết định áp thuế 50% của Washington, có thể thấy các công cụ kinh tế – từ thuế quan, phong tỏa thương mại đến kiểm soát tuyến vận tải – đang ngày càng đóng vai trò như "đạn" trong mọi cuộc đối đầu chính trị.
Leo thang thương mại và cái giá xã hội: người dân ở đâu trong cuộc chơi quyền lực?
Ở cấp độ con người, leo thang thương mại hiếm khi là trò chơi không có nạn nhân. Khi Ottawa nói đến việc hỗ trợ người lao động và doanh nghiệp ứng phó tác động của cuộc chiến thương mại, điều đó hàm ý rằng các ngành xuất khẩu, logistic, nông nghiệp và sản xuất sẽ phải chịu chi phí cao hơn, khả năng mất đơn hàng và cắt giảm việc làm. Tại các vùng biên giới, nơi chuỗi cung ứng hai nước gắn chặt, sự thay đổi đột ngột về thuế có thể khiến nhà máy dừng hoạt động, hợp đồng bị trì hoãn, đời sống người lao động đảo lộn. Trên bình diện rộng hơn, những cú sốc cho thấy người dân thường luôn đứng giữa dòng đạn chính sách. Eo biển Hormuz không an toàn cho vận tải thương mại đồng nghĩa với giá năng lượng biến động và nguy cơ gián đoạn cung ứng cho hàng loạt quốc gia phụ thuộc nhập khẩu. Vụ tấn công trung tâm mua sắm Kryvyi Rih khiến hàng chục người thiệt mạng và hàng trăm người bị thương là lời nhắc nhở đẫm máu rằng khi xung đột – bất kể quân sự hay kinh tế – leo thang, những không gian tưởng chừng chỉ dành cho hoạt động dân sự như mua sắm, sản xuất, vận tải cũng có thể biến thành điểm nóng hiểm nguy.
Kết luận: cần một chiến lược kiềm chế thay vì leo thang vô hạn
Nhìn từ vụ thuế Mỹ Canada, có thể thấy rõ một xu hướng: mỗi bên đều cho rằng mình chỉ "phản ứng" trước hành vi của đối phương, nhưng chuỗi phản ứng đó tạo ra vòng xoáy leo thang thương mại khó kiểm soát. Khi thuế quan được dùng như công cụ gây áp lực chính trị, còn năng lượng và tuyến vận tải trở thành "con bài" đàm phán, ranh giới giữa chính sách kinh tế và chiến lược đối đầu mờ đi rất nhanh. Kết quả thường thấy là bất ổn kéo dài và niềm tin lẫn nhau xói mòn. Giải pháp duy nhất để tránh một cuộc chiến thương mại toàn diện là xây dựng cơ chế kiềm chế: đặt ra ngưỡng và quy tắc rõ ràng cho việc sử dụng thuế, trừng phạt, kiểm soát năng lượng, gắn chúng với quy trình đàm phán bắt buộc thay vì hành động đơn phương. Các lãnh đạo không thể tiếp tục vừa nói bảo vệ người dân, vừa để người lao động, doanh nghiệp và không gian dân sự trở thành lá chắn chịu đạn chính sách. Nếu thuế quan và năng lượng tiếp tục được nhìn như vũ khí trước tiên, thay vì là nền tảng hợp tác, thế giới sẽ còn chứng kiến nhiều cuộc khủng hoảng giống như hiện nay – nhưng với cái giá ngày càng lớn đối với những người không có mặt trên bàn đàm phán.
