Mức thuế 50% và vị thế yếu của Canada trong tranh chấp thương mại
Tranh chấp thuế quan Mỹ Canada hiện là cuộc đối đầu thương mại song phương xoay quanh kế hoạch Washington áp mức thuế 50% lên khoảng 20 tỷ USD hàng hóa Canada, buộc Ottawa phải cân nhắc nhượng bộ để tránh một vòng leo thang căng thẳng mới và bảo vệ các lợi ích chiến lược của mình trong khuôn khổ Hiệp định USMCA. Canada đang đẩy nhanh đàm phán thương mại với Mỹ để đạt một thỏa thuận trước ngày 19/8, mốc thời gian mà các sắc lệnh tăng thuế dự kiến có hiệu lực. Điểm yếu của Canada là mức độ phụ thuộc xuất khẩu vào thị trường Mỹ, trong khi Mỹ có đủ không gian chính trị để dùng thuế quan như công cụ gây sức ép. Chính phủ của Thủ tướng Mark Carney vì thế buộc phải chơi ván bài phòng thủ, tìm cách giảm thiểu thiệt hại hơn là chủ động tái định hình luật chơi. Nếu để mức thuế 50% có hiệu lực, quan hệ song phương sẽ bị tổn hại nghiêm trọng và Ottawa thừa hiểu mình sẽ mất dần dư địa nhượng bộ trong các vòng đàm phán tiếp theo.
Những nhượng bộ mà Ottawa sẵn sàng đặt lên bàn
Điểm cho thấy Canada đang ở thế bất lợi là việc Ottawa công khai sẵn sàng xem xét một số nhượng bộ để đổi lấy việc Mỹ giảm thuế. Các nguồn tin cho biết chính phủ Canada chuẩn bị đáp ứng yêu cầu chấm dứt lệnh cấm bán rượu Mỹ tại nhiều tỉnh, dỡ bỏ thuế trả đũa đối với ôtô Mỹ và điều chỉnh một số quy định trong hệ thống quản lý nguồn cung sữa. Đây không phải là những nhượng bộ nhỏ: rượu, ôtô và sữa đều là các ngành nhạy cảm về chính trị và xã hội. Về lý thuyết, Canada muốn đổi những nhượng bộ này lấy việc Mỹ giảm thuế theo ngành đối với thép, nhôm, gỗ và ôtô, các mặt hàng chịu thuế theo Điều 232 từ năm ngoái. Tuy nhiên, phía Mỹ tuyên bố những mức thuế này “không được bãi bỏ hoàn toàn”, báo hiệu Washington chỉ chấp nhận điều chỉnh chứ không trả lại vị thế trước đây. Nói cách khác, Ottawa đang được đề nghị đánh đổi các công cụ trả đũa hiện hữu để đổi lấy một sự nới lỏng hạn chế, chứ không phải một sự khôi phục đầy đủ.
Chiến lược gây sức ép của Washington: từ Điều 338 đến yêu cầu quốc phòng
Từ góc nhìn Mỹ, đây là thời điểm thích hợp để siết thêm các đòn bẩy trong đàm phán thương mại song phương. Các mức thuế mới được ban hành theo Điều 338 của Đạo luật Thuế quan thời kỳ Đại suy thoái và được thiết kế để áp dụng bất kể hàng hóa có đáp ứng quy tắc xuất xứ của Hiệp định USMCA hay không, khiến khung tự do thương mại Bắc Mỹ bị vô hiệu hóa đáng kể. Danh mục bị đe dọa trải dài từ bia, sữa, ván ép, xi măng đến gậy khúc côn cầu, cho thấy mục tiêu là gây áp lực chính trị rộng khắp tại Canada. Quan trọng hơn, Mỹ không chỉ nhắm đến thuế quan. Theo đánh giá của một cựu quan chức thương mại, Washington muốn ép Canada mua thêm thiết bị quân sự Mỹ như tiêm kích F-35, tham gia hệ thống phòng thủ tên lửa Golden Dome và mở rộng tiếp cận các khoáng sản thiết yếu để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Điều này biến tranh chấp thuế quan Mỹ Canada thành công cụ thúc ép các nhượng bộ chiến lược sâu hơn, vượt xa phạm vi hàng hóa bị đánh thuế.
Rủi ro leo thang và những giới hạn chính trị đối với nhượng bộ
Điểm nguy hiểm trong thế trận hiện nay là khả năng hai bên bị cuốn vào vòng leo thang trả đũa. Đại diện Thương mại Mỹ tuyên bố nếu quốc gia nào đáp trả biện pháp thuế quan của Mỹ, Washington “cũng sẽ có hành động tương tự”, đồng thời bày tỏ hy vọng Canada chọn cách tiếp cận hòa giải hơn. Nhưng tại Canada, tâm lý phản ứng với chính sách áp thuế và phát ngôn gây tranh cãi của Tổng thống Trump đã hình thành sau cuộc bầu cử 2024, khiến nhiều người dân hạn chế mua hàng Mỹ và du lịch sang Mỹ, còn các tỉnh loại bỏ rượu Mỹ khỏi kệ hàng do tỉnh quản lý. Trong bối cảnh đó, bất kỳ nhượng bộ nào liên quan đến dỡ bỏ lệnh cấm rượu hay nới lỏng biện pháp kiểm soát thương mại đều phải đối mặt với sức ép chính trị nội bộ. Các quan chức Canada cảnh báo nếu Mỹ thực hiện kế hoạch áp thuế 50% trong tháng này, quan hệ song phương sẽ bị tổn hại nghiêm trọng và Ottawa sẽ khó đưa ra thêm nhượng bộ trong tương lai, làm gia tăng nguy cơ một vòng leo thang thương mại mới. Nói cách khác, Mỹ càng gây sức ép mạnh, khả năng Canada mềm mỏng càng suy giảm.
Điều gì tiếp theo cho USMCA và cán cân thương mại Bắc Mỹ?
Về mặt thủ tục, các sắc lệnh áp thuế 50% theo Điều 338 đã được ký ngày 20/7 và sẽ có hiệu lực sau 30 ngày, tức đúng hạn 19/8, bất kể quy tắc xuất xứ USMCA. Cả hai bên đều nỗ lực tìm một thỏa thuận “tạm dừng” kịch bản này, song Thủ tướng Mark Carney thừa nhận đàm phán đang diễn ra rất căng thẳng và mong manh, chưa thể công khai chi tiết. Đây là sự thừa nhận hiếm hoi rằng cấu trúc USMCA đang bị thách thức từ trong nội tại, khi một bên dùng luật thuế quan cũ để vô hiệu hóa các cam kết hiện đại. Nếu Canada buộc phải nhượng bộ lớn nhưng vẫn không được miễn trừ thỏa đáng khỏi các mức thuế theo Điều 232 và 338, tiền lệ này sẽ làm suy yếu niềm tin vào giá trị bảo hộ của USMCA đối với các đối tác Bắc Mỹ. Ngược lại, nếu Mỹ lùi bước đáng kể, Washington sẽ đối mặt với câu hỏi về độ tin cậy của chiến lược dùng thuế quan làm vũ khí chính sách. Trong cả hai kịch bản, tranh chấp thương mại song phương ngày 19/8 sẽ là phép thử cho tương lai của không gian thương mại Bắc Mỹ, nơi lợi ích an ninh và kinh tế đang bị trộn lẫn ngày càng chặt chẽ.
