Từ khai thác tài nguyên đến quản trị không gian biển đa tầng
Kinh tế biển đa tầng của Việt Nam là mô hình phát triển trong đó không gian biển được tổ chức thành nhiều lớp hoạt động kinh tế, từ vùng ven bờ đến ngoài khơi và biển sâu, để đồng thời khai thác tài nguyên, phát triển dịch vụ, bảo vệ môi trường sinh thái và củng cố quốc phòng – an ninh, dựa trên quản trị không gian thống nhất thay vì khai thác đơn tuyến truyền thống. Nghị quyết 20-NQ/TW là bản thiết kế chiến lược cho bước chuyển này, đặt mục tiêu xây dựng Việt Nam thành quốc gia biển mạnh trên nền tảng tư duy mới về quản trị không gian biển. Điểm đáng bàn ở đây là sự thay đổi “trục tư duy”: biển không còn được nhìn như kho tài nguyên để khai thác tối đa, mà trở thành không gian phát triển tổng hợp, gắn chặt với tương lai thịnh vượng và sức mạnh quốc gia. Nếu tiếp tục tư duy cũ, kinh tế biển Việt Nam khó có thể bứt phá, càng khó đạt mục tiêu vùng ven biển đóng góp trên 70% GDP vào năm 2030.
Nghị quyết 20-NQ/TW: Đặt nền cho quốc gia biển mạnh
Nghị quyết 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh đã chính thức xác lập biển là không gian chiến lược trung tâm của phát triển quốc gia. Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị nhấn mạnh tư duy xuyên suốt là chuyển mạnh từ phát triển kinh tế biển sang xây dựng quốc gia biển mạnh; từ khai thác tài nguyên sang quản trị hiệu quả không gian biển trên nền tảng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật, mà là bước ngoặt tư duy: từ quản lý phân tán sang quản lý tổng hợp, thống nhất không gian biển quốc gia. Một câu nói có sức nặng chiến lược là phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “Chúng ta phải tích cực chuẩn bị các điều kiện để đến năm 2045, Việt Nam trở thành quốc gia giàu từ biển, phát triển bền vững từ biển, có nền quản trị biển hiện đại, có công nghệ biển tiên tiến”.
Mục tiêu 70% GDP từ vùng ven biển: Tham vọng nhưng hợp lý
Một trong những điểm tham vọng nhất của Nghị quyết 20-NQ/TW là đặt mục tiêu đến năm 2030, tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển đóng góp trên 70% GDP cả nước, với tốc độ tăng trưởng GRDP khu vực ven biển trên 11% mỗi năm. Nếu nhìn vào thực trạng kinh tế biển Việt Nam sau 8 năm triển khai Nghị quyết 36-NQ/TW, có đóng góp nhưng chưa tương xứng tiềm năng, thì mục tiêu này là lời tuyên bố rằng vùng ven biển phải trở thành động cơ tăng trưởng chủ lực. Sở hữu diện tích biển gấp khoảng ba lần đất liền, hơn 3.260 km bờ biển cùng hàng nghìn hòn đảo lớn nhỏ, Việt Nam rõ ràng có “đất chơi” cho một không gian biển đa tầng, đa giá trị. Vấn đề không nằm ở thiếu tài nguyên, mà nằm ở mô hình tổ chức lại không gian: từ cảng biển, vận tải, du lịch, đô thị ven biển đến năng lượng tái tạo và kinh tế biển sâu phải được thiết kế như một hệ sinh thái liên kết, thay vì các mảng phát triển rời rạc.
Giải bài toán xung đột: Tăng trưởng kinh tế và môi trường biển
Tham vọng trở thành quốc gia biển mạnh sẽ vô nghĩa nếu đổi bằng cái giá suy thoái hệ sinh thái biển. Thực tế, kinh tế biển Việt Nam đang đối mặt với biến đổi khí hậu, xâm thực bờ biển, ô nhiễm môi trường và khai thác quá mức. Chính các nguồn lực từng tạo lợi thế – như thủy sản, đa dạng sinh học, năng lượng ngoài khơi – lại bị đe dọa nếu phát triển theo mô hình “tăng trưởng bằng mọi giá”. Nghị quyết 20-NQ/TW vì thế đặt phát triển kinh tế biển trong tổng thể quản trị không gian biển, yêu cầu hài hòa giữa phát triển kinh tế – xã hội với bảo tồn tài nguyên, môi trường, gắn với quốc phòng, an ninh và trật tự, an toàn trên biển. Tăng trưởng kinh tế biển được khẳng định không thể tách rời yêu cầu phục hồi và bảo vệ hệ sinh thái. Điều này đòi hỏi đầu tư thực chất cho khu bảo tồn biển, mô hình đồng quản lý, kiểm soát ô nhiễm, nước thải và rác thải nhựa tại các vùng ven biển đang đô thị hóa nhanh. Nếu không, mục tiêu GDP sẽ trở thành chiếc bóng dài che khuất những tổn thất môi trường không thể đảo ngược.
Không gian biển đa tầng: Tái cấu trúc sinh kế và động lực phát triển
Khái niệm không gian biển đa tầng xuất phát từ nhận thức rằng biển đảo là không gian phát triển kinh tế đa giá trị, chứ không chỉ là vùng biên giới cần bảo vệ. Theo phân tích của doanh nghiệp, mô hình kinh tế biển đa tầng thay thế cách làm cũ dựa vào khai thác hải sản tự nhiên ven bờ và vận tải hàng hải thô sơ, vốn khiến nguồn lợi suy giảm và giá trị gia tăng thấp. Ngày nay, ngành thủy sản đang chuyển từ khai thác truyền thống sang nuôi biển công nghiệp, ứng dụng công nghệ sinh học để giảm áp lực lên nguồn lợi tự nhiên và nâng giá trị xuất khẩu. Ở tầm chính sách, Bộ quản lý đã bắt đầu rà soát, cập nhật Quy hoạch không gian biển quốc gia và Quy hoạch tổng thể khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên vùng bờ đến 2050. Đồng thời, yêu cầu đặt con người và cộng đồng cư dân ven biển, cùng các nhà đầu tư có tư duy dài hạn, vào vị trí trung tâm phát triển vùng ven biển. Nếu không có hạ tầng dịch vụ xã hội đủ tốt cho người dân biển đảo, mô hình đa tầng sẽ khó bám rễ.
