Cải lương: Nghệ thuật cải cách nhưng phải giữ hồn cốt
Cải lương là loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt kết hợp văn học kịch bản, diễn xuất, âm nhạc, mỹ thuật sân khấu và kỹ thuật biểu diễn hiện đại, trong đó âm nhạc đóng vai trò hạt nhân tạo nên bản sắc riêng, giữ cho loại hình này vừa gắn với cội nguồn văn hóa, vừa có khả năng thích ứng và đổi mới theo đời sống đương đại.
Điểm mấu chốt của cải lương không phải ở việc “giữ nguyên” mà ở tinh thần “cải cách” đã được ghi ngay trong tên gọi: sửa đổi để phù hợp hơn với cuộc sống mỗi thời. Nhưng đổi mới đến đâu cũng phải xoay quanh hạt nhân âm nhạc và “hồn cốt” của bản sắc cải lương – nếu chạy theo thị hiếu tức thời mà phá vỡ nền tảng, sân khấu này sẽ tự làm mờ chính mình. Nhìn từ đây, mọi tranh luận về cải lương Nam Bắc nên bắt đầu bằng câu hỏi: chúng ta đang thay đổi trên nền hiểu biết sâu sắc, hay chỉ thay đổi để… khác lạ cho vui?
Tại một tọa đàm do cơ quan lý luận nghệ thuật ở Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh: âm nhạc là “hạt nhân” cốt lõi tạo nên bản sắc cải lương, khi gắn chặt với tình huống kịch, xung đột và tâm trạng nhân vật thì một câu vọng cổ có thể nâng kịch tính lên đỉnh điểm và mở ra giao cảm trực tiếp với khán giả. Quan điểm này đặt ra tiêu chuẩn rõ ràng: mọi thử nghiệm hình thức chỉ có ý nghĩa khi vẫn giữ được sợi dây âm nhạc ấy.
Cải lương Nam Bắc: Sự khác biệt không phải để xóa bỏ mà để nhân lên
Cải lương Nam Bắc không phải hai “trường phái đối lập”, mà là hai nhánh phát triển của cùng một gốc, mang theo ký ức vùng miền, lịch sử chính trị và giao lưu văn hóa khác nhau. Nghệ thuật truyền thống Việt nói chung, cải lương nói riêng, vì thế không thể bị giản lược thành một mẫu số chung an toàn chỉ để dễ quản lý; làm vậy là cắt bỏ chính những mầm sáng tạo cần thiết cho thời đại mới.
Hội thảo khoa học do Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam tổ chức trong khuôn khổ nhiệm vụ “Nghiên cứu sự khác biệt của nghệ thuật cải lương Nam – Bắc trong xã hội đương đại” đã thẳng thắn chỉ ra: cải lương ra đời ở Nam Bộ, sau đó lan khắp cả nước và hình thành hai nhánh cải lương Nam và cải lương Bắc với khác biệt về âm nhạc, nhạc cụ, kịch bản, biểu diễn. Theo TS.NSND Lê Tuấn Cường, chính những sắc thái riêng ấy cần được nhận diện để hướng đến một nền cải lương “một gốc, nhiều cành”, mỗi cành mang đậm bản sắc vùng miền nhưng vẫn thống nhất đặc trưng thể loại.
Điều đáng nói là sự khác biệt không chỉ nằm trên giấy. Ở Hà Nội, cải lương Bắc thiên về đề tài lịch sử, dã sử, huyền thoại, chú trọng tính tư tưởng và chiều sâu nội dung, với lực lượng dàn dựng chủ yếu là các đơn vị công lập. Trong khi đó, ở Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam, cải lương Nam gắn chặt với thị trường, với cả đơn vị công lập lẫn đoàn tư nhân, khán giả trải dài từ người dân trong nước đến cộng đồng Việt kiều. Nếu biết trân trọng, hai hướng tiếp cận này có thể bổ sung cho nhau: Bắc giữ độ “lắng”, Nam giữ độ “sống” – thay vì đối đầu, chúng nên là hai cánh tay của cùng một cơ thể.
Thách thức thời đại số: Khi cải lương phải cạnh tranh với cả thế giới giải trí
Nếu trước đây cải lương chỉ cạnh tranh với vài loại hình nghệ thuật truyền thống Việt, thì hôm nay đối thủ của nó là cả vũ trụ giải trí trên không gian mạng. Cơ chế thị trường, hội nhập quốc tế và công nghệ số đang làm biến đổi mạnh mẽ thói quen thưởng thức, đẩy cải lương Nam Bắc vào thế vừa bị phân tán khán giả, vừa buộc phải hiện diện trên những nền tảng mới.
Các nhà quản lý sân khấu truyền thống thừa nhận: giới trẻ ngày càng ít quan tâm đến sân khấu truyền thống, trong đó có cải lương. Một bên là game, phim ngắn, series nước ngoài; bên kia là những suất diễn nặng tính nghi lễ, thiếu trải nghiệm tương tác. Trong bối cảnh đó, cải lương Nam Bộ đã linh hoạt hơn khi mở rộng phương thức tiếp cận, đưa tác phẩm lên YouTube, TikTok, gameshow và các nền tảng số để duy trì khán giả, tìm kiếm nguồn thu. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở việc “đưa lên mạng” mà nội dung vẫn cũ, cấu trúc vẫn nặng nề, thì cải lương chỉ đang chuyển nhà sang không gian số chứ chưa bước vào cuộc sống số.
Điểm tích cực là Hội thảo cấp bộ về cải lương Nam Bắc không dừng ở nhận diện vấn đề mà đã phác ra những hướng đi rất cụ thể: từ đổi mới cơ chế đặt hàng tác phẩm, tổ chức các dự án liên kết Nam Bắc cấp quốc gia, cho đến xây dựng Trung tâm Dữ liệu số cải lương Việt Nam để tổng kiểm kê, bảo vệ và quảng bá quốc tế. Công nghệ 4.0 được xem như công cụ để tạo trải nghiệm nhập vai, đồng sáng tạo cho học sinh, sản xuất “cải lương số” và video ngắn tiếp cận giới trẻ. Câu hỏi còn lại là ý chí thực thi: nếu các sáng kiến này chỉ nằm trên văn bản, cải lương sẽ tiếp tục chậm nhịp so với chính khán giả mà nó muốn chinh phục.
Giữ bản sắc để đổi mới: Cải lương không thể cải cách trong mù mờ
Mọi cuộc cải cách nghệ thuật đều có rủi ro, nhưng cải cách mà không hiểu mình đang chạm vào đâu thì rủi ro biến thành phá hủy. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh: kịch bản là “cội nguồn, gốc rễ, căn bản” của cải lương, còn âm nhạc là hạt nhân bản sắc; đổi mới phải dựa trên nền tảng này, nếu không cải lương có nguy cơ đánh mất chính mình. Theo TS Lê Hồng Phước, muốn cải cách một loại hình nghệ thuật, người thực hiện phải hiểu sâu sắc về nó; nếu chưa hiểu mà vội thay đổi thì không còn là cách tân nữa.
Đáng mừng là những tọa đàm gần đây không đóng khung trong giới chuyên môn mà có sự tham gia của đông đảo học sinh, sinh viên, nhà giáo dục. Việc đưa cải lương đến giới trẻ được đề xuất không chỉ dừng ở xem một vở diễn, mà mở rộng thành quá trình trải nghiệm: tìm hiểu âm nhạc, phục trang, đạo cụ, giao lưu với nghệ sĩ, tập hát, tập diễn và hóa thân vào nhân vật lịch sử. Cách làm này, nếu gắn với chương trình giáo dục nghệ thuật sân khấu truyền thống trong trường học, sẽ biến cải lương từ “môn ngoại khóa” thành một phần ký ức văn hóa sống của thế hệ mới.
Trên mặt trận sáng tạo, xu hướng kết hợp vọng cổ với rap, nhạc điện tử, hay đưa cải lương vào không gian du lịch, trường học đang được cả hai miền thử nghiệm. Vấn đề không phải là “có nên” mà là “làm như thế nào”: nếu âm nhạc cải lương chỉ bị cắt vụn để làm nền, bản sắc sẽ bị pha loãng; nhưng nếu người trẻ được mời đồng sáng tạo, được quyền nhập vai, chỉnh sửa, remix trên nền bài bản cổ, thì bản sắc cải lương không mất đi mà được tiếp nối bằng ngôn ngữ của thời đại họ.
Từ hội thảo tới sân khấu: Tương lai cải lương Nam Bắc nằm ở khán giả trẻ
Hội thảo khoa học cấp bộ về cải lương Nam Bắc, do TS.NSND Triệu Trung Kiên chủ nhiệm và thực hiện giai đoạn 2025–2026, không chỉ là một sự kiện học thuật mà là phép thử cho quyết tâm đổi mới hệ thống. Các tham luận đã chỉ ra hàng loạt giải pháp: từ liên kết sản xuất Nam – Bắc, cải tiến cơ chế đặt hàng, đến xây dựng dữ liệu số và đẩy mạnh “cải lương số”, video ngắn. Nhưng tương lai cải lương sẽ không được quyết định trong hội trường, mà trên các sân khấu – cả sân khấu thực lẫn sân khấu số – nơi khán giả trẻ lựa chọn hoặc quay lưng.
Cải lương là bộ phận không thể tách rời của văn hóa Việt Nam và là một trong các loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống đã hơn một thế kỷ tồn tại. Đặt trong đời sống hôm nay, áp lực “bảo tồn gắn với phát triển” là bắt buộc: nếu chỉ bảo tồn, cải lương sẽ bị lưu giữ trong bảo tàng; nếu chỉ phát triển theo thị trường, cải lương sẽ thành một sản phẩm giải trí nhất thời. Con đường đáng tin cậy nhất là tận dụng sự khác biệt Nam Bắc như những phòng thí nghiệm mở: Bắc đào sâu tư tưởng, Nam thử nghiệm tiếp cận; rồi gặp nhau ở thế hệ khán giả mới – những người sẵn sàng trả lời bằng lượt xem, lượt chia sẻ và quan trọng hơn, bằng sự đồng cảm khi nghe một câu vọng cổ.
Nếu có một câu kết ngắn gọn cho câu chuyện cải lương Nam Bắc hôm nay, thì đó là: hoặc chúng ta dám dùng bản sắc để đổi mới, hoặc sẽ bị cuốn trôi trong biển giải trí số. Cải lương vốn sinh ra từ tinh thần cải cách; câu hỏi là liệu thế hệ nghệ sĩ, nhà quản lý và khán giả hôm nay có đủ dũng cảm và hiểu biết để tiếp tục cuộc cải cách ấy hay không.
