Từ “thánh đường” cải lương đến bài toán khán giả hiện đại
Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang là thiết chế sân khấu cải lương công lập của TP.HCM, vừa bảo tồn di sản nghệ thuật truyền thống Việt vừa được kỳ vọng trở thành không gian văn hóa sống, kết nối cải lương Nam Bộ với đời sống đô thị, du lịch và công nghiệp văn hóa trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt của các loại hình giải trí hiện đại. Ở tuổi 50, câu hỏi quan trọng không phải là Nhà hát từng vinh quang thế nào, mà là liệu cải lương Trần Hữu Trang có còn nói được với người trẻ. Tọa đàm khoa học tổ chức ngày 17/9, với hơn 45 tham luận của nhà quản lý, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, đã cho thấy đơn vị này vẫn được nhìn nhận như biểu tượng sân khấu cải lương phía Nam, nhưng sức sống đang bị thách thức bởi dịch chuyển thị hiếu và không gian thưởng thức. Nếu tiếp tục tự hào mà không thay đổi, “thánh đường” cải lương rất dễ hóa thành bảo tàng ký ức. Bước ngoặt 50 năm buộc Nhà hát phải chọn: hoặc chủ động hiện đại hóa để kéo khán giả mới, hoặc chấp nhận co lại thành nơi hoài niệm cho số ít người.
Di sản 50 năm: vốn quý nhưng không thể là cái cớ trì trệ
Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang ra đời năm 1976 từ sự hợp nhất ba dòng lực lượng: Đoàn cải lương Giải phóng, Đoàn cải lương Nam Bộ và các nghệ sĩ tại chỗ, sau này sáp nhập thêm Đoàn Văn công Thành phố. Vì vậy, nó mang trong mình ký ức cách mạng, ký ức đô thị và ký ức sân khấu dân tộc – một cấu trúc di sản hiếm có với bất cứ loại hình nghệ thuật truyền thống Việt nào. Các vở diễn như “Nàng Xê-Đa”, “Thái hậu Dương Vân Nga”, “Kim Vân Kiều”, “Chiếc áo thiên nga” từng tạo nên chuẩn mực thẩm mỹ cho sân khấu cải lương, trong đó “Nàng Xê-Đa” có hơn 1.500 suất biểu diễn – con số mà nhiều nhà hát hiện nay khó mơ tới. Nhà hát cũng được xem là nơi “truyền nối” nhiều thế hệ nghệ sĩ, từ lớp gạo cội đến lực lượng trẻ hôm nay. Nhưng di sản không tự bảo vệ mình. Nếu chỉ tiếp tục kể lại những thành tựu ấy mà không chuyển hóa thành sản phẩm mới, di sản dễ trở thành tượng đài trang trí cho chiến lược phát triển văn hóa TP.HCM, thay vì là dòng chảy sống trong đời sống đô thị.
Cần một không gian mới: cải lương không thể sống mãi trên sân khấu hộp
Sau nửa thế kỷ, yêu cầu đặt ra với Nhà hát không chỉ là dựng thêm vài vở cải lương mà là chuyển mình thành một thiết chế văn hóa năng động, gắn với du lịch, giáo dục, công nghiệp văn hóa và công nghệ số. Các nghiên cứu trình bày tại tọa đàm đã chỉ ra sức ép trực tiếp của loại hình giải trí mới lên sân khấu truyền thống; khán giả trẻ ngày nay cần trải nghiệm đa lớp, chứ không chỉ ngồi xem một vở kéo dài vài tiếng. Thông điệp quan trọng là cải lương cần một không gian hoàn toàn khác: từ rạp Hưng Đạo – Nhà hát Trần Hữu Trang mang tính biểu diễn đơn thuần, sang mô hình “không gian văn hóa sống” nơi khán giả có thể xem, học, tương tác với di sản. Như một tham luận đã đặt vấn đề, công chúng phải được đến để trải nghiệm cải lương Nam Bộ như một phần đời sống, thay vì nó bị đóng khung trong suất diễn hiếm hoi. Nếu Nhà hát không tự thiết kế lại không gian và quy trình tiếp cận, việc nói đến công nghiệp văn hóa hay kinh tế đêm sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Chiến lược mới: giữ căn cốt nhưng thay cách kể, cách phân phối
Những người làm quản lý văn hóa đã nói khá rõ: bảo tồn nghệ thuật truyền thống Việt phải gắn với sáng tạo và đổi mới; giữ “cái gốc” của cải lương Nam Bộ nhưng chủ động tìm phương thức biểu đạt, ngôn ngữ dàn dựng và đề tài phù hợp với công chúng đương đại, đặc biệt là người trẻ. Đổi mới không đồng nghĩa giản lược đặc trưng của cải lương mà là giữ các giá trị cốt lõi về âm nhạc, ca, diễn, thẩm mỹ, đồng thời thay đổi cách kể chuyện, thiết kế trải nghiệm, truyền thông và nền tảng phân phối. Nhà hát đã và đang trình đề án sân khấu du lịch Sắc Việt, dùng chất liệu sân khấu cải lương để xây dựng chuỗi sản phẩm biểu diễn – trải nghiệm – ẩm thực – mua sắm – giáo dục, gắn với kinh tế đêm của thành phố, hướng đến mục tiêu đến năm 2030 trở thành trung tâm trải nghiệm cải lương và văn hóa Nam Bộ về đêm. Song song, các đề xuất về số hóa kho tư liệu, hiện đại hóa quản trị, mở rộng quảng bá và giao lưu quốc tế cho thấy nếu Trần Hữu Trang chậm chân trên nền tảng số, cải lương sẽ bị bỏ lại trên chính “sân nhà”.
Kết luận: cải lương chỉ sống khi nghệ sĩ trẻ có không gian và khán giả mới được hình thành
Điểm đáng mừng của tọa đàm 17/9 là các nhà quản lý, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu không còn nói về cải lương như một di sản cần “giữ nguyên”, mà như một thực thể phải được nuôi sống trong hệ sinh thái phát triển văn hóa TP.HCM. Bài toán từ đây không chỉ là định vị vị thế của Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang trong công nghiệp văn hóa, du lịch, kinh tế đêm, mà là tạo ra điều kiện để thế hệ mới bước lên sân khấu với tiếng nói của mình. Nhà hát dự kiến nghiên cứu các cơ chế để thu hút chuyên gia, nghệ sĩ có chuyên môn cao, đồng thời đào tạo viên chức, người lao động về quản lý văn hóa, sân khấu, ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và truyền thông quảng bá. Đó là hướng đi đúng, nhưng sẽ vô nghĩa nếu sản phẩm cuối cùng không chạm được vào đời sống cụ thể của người dân thành phố. Khi nghệ sĩ trẻ có không gian làm nghề, tác phẩm đối thoại được với đời sống và khán giả mới được hình thành, sân khấu cải lương Trần Hữu Trang sẽ có cơ hội “sáng đèn” lâu dài – không phải bằng hoài niệm, mà bằng sức sống mới trong một đô thị đang chuyển động nhanh.
