Thi THPT trên máy tính: xu hướng tất yếu nhưng không thể vội vàng
Thi THPT trên máy tính là việc chuyển đổi kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông từ hình thức làm bài trên giấy sang môi trường số, sử dụng phần mềm và hạ tầng công nghệ để ra đề, làm bài và chấm điểm, với mục tiêu tăng tính an toàn khảo thí, giảm sai sót thủ công và tạo điều kiện linh hoạt hơn cho việc tổ chức nhiều ca thi. Điểm mấu chốt cần nhìn thẳng: thi THPT máy tính là xu hướng không thể tránh trong quá trình chuyển đổi số giáo dục, nhưng một kỳ thi quốc gia không được phép thử nghiệm hấp tấp trên lưng học sinh. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã trình đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036, với kế hoạch từ năm 2027 cho phép thí sinh thi trên máy và trên giấy dùng chung nội dung đề trắc nghiệm. Quyết định này hợp thời, song chỉ thực sự có ý nghĩa nếu đi kèm lộ trình minh bạch và cam kết công bằng.
SAT, IELTS, GRE: chuyển đổi kỳ thi số hóa là cuộc chạy đường dài
Kinh nghiệm quốc tế SAT IELTS cho thấy chuyển đổi kỳ thi số hóa là quá trình nhiều năm, không phải cú nhảy một đêm. Từ SAT, IELTS đến GRE, các kỳ thi quốc tế đều mất nhiều năm thử nghiệm trước khi chính thức chuyển sang thi trên máy tính. Trước khi Digital SAT được triển khai, đơn vị tổ chức đã thử nghiệm tại hàng chục quốc gia để kiểm tra độ ổn định hệ thống, trải nghiệm người học và bảo mật. Đây là cách làm có trách nhiệm với thí sinh. Một câu nói đáng trích lại từ quá trình số hóa SAT là: "Mục tiêu của việc số hóa không chỉ là rút ngắn thời gian làm bài hay trả kết quả nhanh hơn"; digital SAT còn nhằm tăng an ninh khảo thí và hiệu quả vận hành. IELTS cũng không “nhảy cao” ngay lập tức: họ vận hành song song thi giấy và thi máy trong nhiều năm, rồi mới bỏ hẳn thi giấy từ giữa 2026. Bài học rõ ràng cho Việt Nam: phải thử nghiệm đủ lâu, có giai đoạn song song, và chỉ chuyển hẳn khi hệ thống thật sự chín muồi.
Máy tính chỉ là phần nổi: hạ tầng, ngân hàng câu hỏi và niềm tin xã hội mới quyết định
Nhìn các mô hình quốc tế, điểm chung là không quốc gia nào coi công nghệ là lời giải duy nhất. Máy tính, phần mềm chỉ là phần dễ nhìn thấy; phần khó nằm ở hạ tầng, ngân hàng câu hỏi và cơ chế bảo đảm công bằng. Các đơn vị khảo thí như ETS yêu cầu mỗi câu hỏi trong ngân hàng đề phải qua thử nghiệm để đo độ khó, khả năng phân loại và độ phù hợp, sau đó tiếp tục phân tích dữ liệu sau mỗi kỳ thi để loại bỏ câu hỏi hoạt động không ổn định. Nhờ ngân hàng câu hỏi lớn và chuẩn hóa, hệ thống có thể tạo ra nhiều mã đề khác nhau nhưng vẫn tương đương về kiến thức và độ khó. Hạ tầng cũng không chỉ là vài dãy máy tính. Các nước tổ chức thi số quy mô lớn đều đầu tư máy chủ dự phòng, đường truyền Internet ổn định, nguồn điện liên tục và quy trình xử lý sự cố. Phần mềm thi phải chặn truy cập Internet, khóa ứng dụng ngoài bài thi và tự lưu dữ liệu để thí sinh không mất bài khi máy lỗi. Nếu Việt Nam chỉ đầu tư thiết bị mà bỏ qua ngân hàng câu hỏi và quy trình xử lý rủi ro, thi THPT máy tính sẽ là bước chuyển nửa vời, dễ làm xã hội hoài nghi.
Lộ trình Việt Nam: chọn thận trọng, nhưng phải rõ ràng và minh bạch
Đề án thi THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036 khẳng định việc tổ chức sẽ theo lộ trình, chỉ áp dụng tại những nơi đáp ứng đủ cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực, không triển khai đồng loạt khi điều kiện các vùng chưa bảo đảm. Giai đoạn chuyển tiếp, kỳ thi trên giấy và trên máy tính sẽ được tổ chức song song ở các điểm thi đủ điều kiện, và từ năm 2027, thí sinh thi máy và thi giấy sẽ dùng chung nội dung đề cho các môn trắc nghiệm, khác nhau chủ yếu ở cách làm bài và ghi nhận kết quả. Đây là lựa chọn đúng về mặt nguyên tắc: không ép các địa phương còn khó khăn, đồng thời thử nghiệm dần. Tuy vậy, với chuẩn bị thi 2027, học sinh lo lắng không phải chuyện có máy tính, mà là câu hỏi: mình có trở thành thế hệ thử nghiệm? Một học sinh lớp 12 nhận xét việc từng bước triển khai thi THPT trên máy tính phù hợp xu hướng chuyển đổi số giáo dục, nhưng lộ trình cần được công bố sớm để các khóa biết mình thi theo hình thức nào và chủ động ôn luyện. Nếu kế hoạch chi tiết tiếp tục mập mờ, niềm tin sẽ suy giảm trước cả khi kỳ thi diễn ra.
Công bằng cho mọi thí sinh: thước đo thành công của kỳ thi số hóa
Thi THPT máy tính chỉ có ý nghĩa khi mọi thí sinh, ở mọi vùng miền, được hưởng cơ hội như nhau. Đề án đã nhấn mạnh yêu cầu cho học sinh làm quen trước với hình thức thi và có phương án hỗ trợ những em ít điều kiện sử dụng máy tính. Song hỗ trợ không thể dừng ở vài buổi tập dượt; cần quy định chi tiết về thời lượng thực hành, chuẩn phòng máy, và cách xử lý tình huống mất điện, lỗi mạng, hỏng thiết bị để bài làm không bị ảnh hưởng – đúng với kỳ vọng của chính học sinh. Việc tổ chức nhiều ca thi cũng đặt ra thách thức tâm lý: dù đề án khẳng định ngân hàng câu hỏi sẽ bảo đảm tương đương nội dung và độ khó, học sinh vẫn có xu hướng so sánh giữa các ca. Muốn xã hội tin vào kết quả, Bộ cần chứng minh bằng dữ liệu: công khai cách xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, báo cáo phân tích độ khó đề giữa các ca, và minh bạch hóa quy trình bảo mật. Kỳ thi số hóa chỉ thành công khi điểm số không bị “nghi ngờ theo ca thi”, và học sinh thấy mình được đối xử công bằng hơn, chứ không phải bị đặt vào thêm một tầng bất định.
