Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính là gì và vì sao bị lùi thí điểm?
Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính là hình thức tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông bằng các bài thi số hóa trên máy tính, thay vì làm bài trên giấy, đòi hỏi hạ tầng công nghệ thông tin, ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa và quy trình giám sát số để bảo đảm an toàn, công bằng và giá trị sử dụng của kết quả thi trên phạm vi quốc gia.
Sau cuộc họp về đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính và các giải pháp phòng, chống gian lận thi cử, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã kết luận: trước mắt, chưa tổ chức thí điểm thi trên máy tính đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027. Quyết định này điều chỉnh lại lộ trình vốn dự kiến cho phép một số thí sinh thi trên máy tính song song với thí sinh thi trên giấy vào năm 2027 như giai đoạn chuyển tiếp. Đây là lựa chọn mang tính nguyên tắc: không chạy theo tiến độ nếu chưa bảo đảm an toàn và công bằng cho mọi thí sinh. Nói cách khác, lùi thí điểm năm 2027 là cái “phanh” cần thiết trước một kỳ thi quốc gia số hóa, chứ không phải động tác chần chừ.
Bài học từ thí điểm: 15 địa phương và hơn 36.000 thí sinh vẫn chưa đủ
Theo các báo cáo, đến năm 2026, chương trình thí điểm thi trên máy tính đã mở rộng tới 15 tỉnh, thành với hơn 36.000 thí sinh tham gia. Đây là con số đáng kể, nhưng vẫn chỉ là thí điểm quy mô nhỏ nếu đặt cạnh một kỳ thi quốc gia với hàng trăm nghìn thí sinh. Chính vì vậy, việc coi kết quả này là “đủ chín” để áp dụng ngay cho thi tốt nghiệp THPT sẽ là vội vàng.
Lộ trình thi tốt nghiệp THPT trên máy tính được yêu cầu phải tiến từng bước từ thấp đến cao, kiểm tra từng điều kiện trước khi mở rộng, và đặt công bằng giữa các thí sinh là nguyên tắc cao nhất. Nói thẳng, những gì đã làm mới chỉ cho thấy hệ thống vận hành được trong phạm vi hạn chế; còn khi mở rộng toàn quốc, sự khác biệt về điều kiện hạ tầng, nhân lực, kỹ năng số giữa các địa phương sẽ bộc lộ rõ. Câu hỏi không phải là “có làm được không”, mà là “đã kiểm chứng đủ để dám làm ở tầm quốc gia hay chưa”.
Vì sao phải đi theo lộ trình nhiều bước, không áp dụng ngay vào kỳ thi quốc gia?
Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu lộ trình thi tốt nghiệp THPT trên máy tính phải được thiết kế theo hướng thí điểm từng bước từ thấp đến cao, thay vì áp dụng trực tiếp cho kỳ thi quốc gia. Điều này đồng nghĩa: trước khi đụng tới kỳ thi quyết định, phải “chạy thử” hình thức thi trên máy tính trong kiểm tra thường xuyên, giữa kỳ, cuối kỳ, các đợt khảo sát chất lượng, thi thử và những kỳ đánh giá phù hợp khác.
Cách làm này có logic rõ ràng. Những kỳ kiểm tra nội bộ là môi trường an toàn để chuẩn bị thi trên máy tính: thử nghiệm công nghệ, hạ tầng kỹ thuật, ngân hàng câu hỏi, quy trình coi thi, cũng như đo mức độ thích ứng của học sinh. Một phát biểu đáng chú ý là: “Postponing the exam is not a step backward, but a necessary test to ensure the exam is conducted safely and fairly”. Nếu coi kỳ thi tốt nghiệp là bài kiểm tra quan trọng nhất, thì việc dồn mọi rủi ro lên đó khi hệ thống còn chưa được thử lửa đầy đủ là điều khó chấp nhận.
Những “nút thắt” hạ tầng, kỹ thuật và công bằng vùng miền phải gỡ trước
Đằng sau quyết định lùi thí điểm năm 2027 là những lo ngại chưa được giải quyết về hạ tầng, kỹ thuật và công bằng vùng miền. Ngay trong đề án trước đó, Bộ GD&ĐT cũng đề xuất trước mắt chỉ áp dụng thi trên máy tính ở những địa phương, điểm thi đáp ứng đủ cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực. Điều này gián tiếp thừa nhận sự chênh lệch giữa các vùng. Nếu vừa thi trên giấy, vừa thi trên máy, nhưng điều kiện phòng thi, thiết bị, tốc độ đường truyền khác nhau, việc bảo đảm “tương đương về mức độ đánh giá và giá trị sử dụng kết quả thi” sẽ là thách thức thực sự.
Bên cạnh đó, nguyên tắc của lộ trình là mỗi bước mở rộng phải đi kèm kiểm tra điều kiện, ưu tiên công bằng cho tất cả thí sinh. Hạ tầng kỹ thuật không chỉ là phòng máy, mà còn là hệ thống điện, mạng, phần mềm, quy trình dự phòng khi sự cố. Đặc biệt, trong bối cảnh gian lận bằng trí tuệ nhân tạo và thiết bị công nghệ cao đang được cảnh báo, các quy chế thi và quy định pháp luật liên quan cũng phải được rà soát, sửa đổi, bổ sung để nhận diện các hình thức gian lận mới. Nếu không, kỳ thi quốc gia số hóa dễ trở thành “miếng mồi” cho những chiêu trò công nghệ cao.
Kỳ thi quốc gia số hóa: Khi nào có thể “bấm nút” triển khai đồng loạt?
Thông điệp quan trọng là: mục tiêu cuối cùng vẫn là một kỳ thi quốc gia số hóa, nhưng chỉ khi điều kiện đã được kiểm chứng an toàn và có thể triển khai đồng bộ. Khi đó, thi tốt nghiệp THPT trên máy tính mới có thể tổ chức đồng loạt trên toàn quốc, bảo đảm công bằng giữa các thí sinh. Để đi đến điểm đó, Bộ GD&ĐT được giao nhiệm vụ hoàn thiện lộ trình, mốc thời gian, rà soát và tính toán để tận dụng tối đa cơ sở vật chất hiện có, mọi đầu tư mới phải phục vụ nhiều mục đích giáo dục và không làm ảnh hưởng đến những nhiệm vụ cấp thiết khác.
Nhìn thẳng, quyết định lùi thí điểm năm 2027 là phép thử về khả năng lập kế hoạch dài hạn, thay vì tư duy ngắn hạn, “chạy theo tiến độ” như đã từng thấy trong nhiều chính sách. Kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính chỉ nên bấm nút khi các lớp kiểm tra, đánh giá thường xuyên đã quen với hình thức số, hạ tầng và công nghệ đã được thử lửa đủ lâu, ngân hàng câu hỏi đủ lớn và quy chế phòng, chống gian lận bằng công nghệ cao đã sẵn sàng. Nếu làm được như vậy, lần lùi này sẽ trở thành bước đệm cần thiết để kỳ thi quốc gia số hóa đi đúng hướng.
