Kịch bản chỉ có giá trị khi vận hành được
An ninh phi truyền thống là nhóm thách thức có thể tác động đến an ninh và sự phát triển của đất nước, đòi hỏi phòng ngừa, ứng phó phối hợp thay vì chỉ dựa vào một lực lượng hay một ngành. Sáng 28/10, Bộ Công an tổ chức hội nghị toàn quốc sơ kết một năm thực hiện Nghị quyết 147/NQ-CP về Chiến lược tổng thể quốc gia phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa này đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc phát biểu chỉ đạo. Thông điệp cần được nhìn như một yêu cầu về năng lực, không phải một đợt hoàn thiện văn bản: các kịch bản ứng phó phải chuyển từ “xây dựng” sang “vận hành được”. Sau một năm, đã có kết quả bước đầu về nhận thức, hành lang pháp lý và kịch bản khung, nhưng chừng đó chưa chứng minh rằng bộ máy có thể phối hợp nhịp nhàng khi xuất hiện tình huống mới.
Khoảng cách giữa kế hoạch và thực thi nằm ở những câu hỏi rất cụ thể: ai nhận tín hiệu, cơ quan nào chủ trì, đơn vị nào hỗ trợ và cơ chế nào kích hoạt hành động. Nếu kịch bản chỉ mô tả mục tiêu mà không phân định các bước và trách nhiệm, nó khó giúp các cơ quan hành động cùng nhịp. Vì thế, thước đo tiến độ không nên dừng ở số văn bản được ban hành; phải là khả năng tập hợp lực lượng, chia sẻ thông tin và ra quyết định theo cơ chế đã thống nhất. Đây là bước chuyển cần thiết để một chiến lược trên giấy trở thành năng lực quốc gia có thể kiểm chứng qua thực hành.
Liên thông để tránh khoảng trống và chồng lấn
Một hệ thống nhiều kịch bản chuyên ngành không tự động tạo ra ứng phó hiệu quả. Nếu mỗi bộ, ngành xây dựng phương án theo cách riêng, có thể phát sinh nhiệm vụ trùng nhau, khoảng trống trách nhiệm hoặc quy trình không khớp với cơ chế đang áp dụng. Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Công an phối hợp rà soát để các kịch bản chuyên ngành bảo đảm liên thông, không chồng chéo và phù hợp cơ chế ứng phó hiện hành. Đây là yêu cầu thực chất: kết nối các phương án thành một chuỗi hành động, thay vì để chúng tồn tại như những tài liệu tách rời.
Rà soát cũng cần làm rõ đầu mối chỉ huy, cách chuyển giao thông tin và trách nhiệm của từng cấp theo chức năng, địa bàn. Bộ Công an được giao vai trò thường trực theo dõi, đôn đốc, tổng hợp và tham mưu; các bộ, ngành, địa phương vẫn phải tổ chức thực hiện trong phạm vi được phân công. Sự phân công ấy không đồng nghĩa với tập trung mọi việc vào một cơ quan. Trái lại, một đầu mối điều phối chỉ phát huy tác dụng khi các đơn vị còn lại chủ động chuẩn bị năng lực và thực hiện phần việc của mình. Liên thông vì vậy phải được thể hiện trong quy trình, không chỉ trong lời cam kết phối hợp.
Không thể khoán trắng trách nhiệm
Quan niệm ứng phó an ninh phi truyền thống là việc riêng của lực lượng Công an sẽ làm suy yếu chính khả năng phối hợp mà chiến lược cần có. Phó Thủ tướng nhấn mạnh đây là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, nhằm hình thành năng lực chung của quốc gia; đồng thời yêu cầu khắc phục tư tưởng khoán trắng cho Công an hoặc giao hết cho một đơn vị chuyên môn. Nói cách khác, có cơ quan thường trực không có nghĩa các cơ quan khác được đứng ngoài.
Trách nhiệm chung chỉ có ý nghĩa khi được cụ thể hóa thành trách nhiệm riêng có thể xác định: cơ quan nào chuẩn bị phương án, ai cập nhật dữ liệu, ai huy động nguồn lực và ai chịu trách nhiệm phối hợp ở địa phương. Nếu không rõ các phần việc ấy, “toàn xã hội cùng tham gia” dễ trở thành khẩu hiệu, còn việc kiểm tra tiến độ sẽ thiếu căn cứ. Những vấn đề mới của an ninh phi truyền thống đang đặt ra yêu cầu cao hơn, trong bối cảnh các nghị quyết gần đây bổ sung quan điểm, tư duy mới về an ninh quốc gia. Vì vậy, phân công minh bạch không phải thủ tục hành chính; đó là điều kiện để trách nhiệm chung có thể thực thi.
Dự báo, cảnh báo sớm phải dẫn tới hành động
Kịch bản vận hành cần được kích hoạt đủ sớm để cơ quan có thời gian phối hợp, thay vì chỉ phát huy sau khi tình huống đã xảy ra. Bởi vậy, năng lực dự báo và cảnh báo sớm phải là trọng tâm, gắn với cơ chế chia sẻ thông tin và phân công phản ứng. Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Công an chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, cơ quan và địa phương nghiên cứu, tham mưu, xây dựng, hoàn thiện đề án cơ sở dữ liệu quốc gia về an ninh phi truyền thống. Dữ liệu chỉ hữu ích khi được cập nhật, kết nối và chuyển thành tín hiệu hành động cho đúng đơn vị.
Bước tiếp theo vì thế không thể dừng ở hoàn thiện đề án hay ban hành thêm phương án. Sau khi hoàn thành, các kịch bản cần được tập huấn và diễn tập phù hợp. Đây là cách kiểm tra liệu thông tin có đến đúng đầu mối, mệnh lệnh có rõ ràng và các lực lượng có phối hợp theo cơ chế hiện hành hay không. Kết luận đáng chú ý từ yêu cầu của Chính phủ là: năng lực quốc gia không được tạo ra bằng số lượng kế hoạch, mà bằng khả năng dự báo, cảnh báo sớm, phân định trách nhiệm và cùng hành động. Khi những mắt xích đó được thử nghiệm và điều chỉnh, kịch bản mới thực sự rời khỏi trang giấy.
