Tuyển sinh đại học đang thay đổi bản chất cuộc chơi
Tuyển sinh đại học 2027 là lộ trình cải tổ phương thức xét tuyển nhằm giảm số cách thức tuyển sinh, đồng bộ tiêu chí đánh giá và đưa thí sinh vào cùng một chuẩn đo lường, qua đó cắt bớt thủ tục, chi phí và sự chênh lệch giữa các kênh đánh giá đầu vào.
Chiều 17-9, Bộ Giáo dục và Đào tạo gửi tới các trường đại học dự thảo Thông tư sửa đổi quy định tuyển sinh, dự kiến áp dụng ngay từ mùa tuyển sinh đại học 2027. Tín hiệu quan trọng nhất không phải là một bản quy định mới, mà là lời khẳng định: hệ thống tuyển sinh sẽ bớt rối, nhưng cũng bớt “dễ thở” với những ai quen sống dựa vào việc rải hồ sơ nhiều nơi, nhiều kiểu. Bộ nhấn mạnh điều chỉnh này hướng tới 'thực chất, gọn nhẹ, giảm chi phí', đồng thời đồng bộ hóa phương thức xét tuyển để nâng chất lượng đầu vào. Nói cách khác, cuộc chơi cũ – nhiều con đường vòng, nhiều cách gỡ điểm – đang dần khép lại.
Từ 3 xuống 1 phương thức: Vì sao siết nhưng nói là mở?
Theo dự thảo, từ mùa tuyển sinh đại học 2027, mỗi cơ sở đào tạo chỉ được dùng tối đa 5 phương thức xét tuyển, còn mỗi ngành/chương trình chỉ được áp dụng tối đa 3 phương thức. Từ 2028, mức trần này thắt lại: mỗi ngành, mỗi chương trình chỉ còn 1 phương thức xét tuyển duy nhất, không tính tuyển thẳng và cử tuyển. Đây là chuyển dịch mang tính cấu trúc, chứ không chỉ là vài chỉnh sửa kỹ thuật.
Điểm đáng chú ý là Bộ khẳng định các điều chỉnh này “không nhằm thu hẹp cơ hội của thí sinh hoặc làm giảm quyền tự chủ của cơ sở đào tạo”. Lộ trình 3 rồi 1 phương thức cho từng ngành được giải thích là cách buộc các ngành phải chọn phương thức đánh giá phù hợp nhất, nhưng không ép tất cả cùng dùng một kết quả duy nhất. Về bản chất, Bộ muốn đưa thí sinh của cùng một ngành về chung một thang đo, giảm biên độ chênh lệch giữa các kênh tuyển sinh – khi hiện tại, hơn 40% chương trình dùng từ hai phương thức vẫn có khoảng cách điểm từ 3 điểm trở lên. Đây là bất công ẩn mà nhiều phụ huynh lẫn thí sinh ít khi nhìn thấy.
Tác động thực tế: Ít cửa lựa chọn, nhiều áp lực sớm hơn
Một trong những mục tiêu của việc giảm phương thức xét tuyển là “mở rộng cơ hội bình đẳng, không phải giảm cơ hội tiếp cận của thí sinh”. Khi mỗi phương thức phải đảm bảo mọi thí sinh đủ điều kiện đều có thể tham gia và sử dụng một thang điểm chung, sân chơi sẽ bớt lợi thế cho những ai có khả năng săn chứng chỉ, chạy nhiều kênh xét tuyển. Thí sinh cũng được giảm gánh nặng 'canh' quá nhiều phương thức, dù vẫn có thể dùng kết quả học tập, thi và chứng chỉ theo cấu trúc từng phương thức.
Tuy vậy, cảm giác hoang mang của phụ huynh là có cơ sở khi sự thay đổi diễn ra liên tục. Khi các trường không còn thoải mái dùng hàng loạt phương thức, thí sinh sẽ không thể dàn trải kỳ vọng như trước. Cánh cửa có vẻ ít đi, nhưng mỗi cửa trở nên rõ ràng hơn về tiêu chí. Thay vì trông chờ vào một 'điểm cộng' ngoài thang đo, thí sinh phải chấp nhận nguyên tắc “một năng lực chỉ được ghi nhận một lần” – chứng chỉ ngoại ngữ chẳng hạn, sẽ được quy đổi trực tiếp vào môn ngoại ngữ trong tổ hợp xét tuyển, chứ không còn là phần điểm cộng thêm ngoài hệ thống.
Vì sao thay đổi diễn ra ngay lúc này?
Đây không phải quyết định bột phát. Giai đoạn 2022-2026 đã có hàng loạt điều chỉnh: bỏ xét tuyển sớm, giới hạn số phương thức, quy định ngưỡng đầu vào, đặt trần mức điểm cộng… Kết quả là với các kỳ thi có bảng quy đổi chính thức, khoảng cách điểm giữa kênh thi riêng và thi tốt nghiệp THPT đã giảm từ 2,6 xuống còn 1,2 điểm. Tuy nhiên, sự tương đương vẫn chưa đồng đều; nhiều chương trình dùng nhiều phương thức vẫn có biên độ điểm từ 3 điểm trở lên. Khi cùng một ngành mà điểm trúng tuyển của các phương thức quá lệch, “công bằng” chỉ tồn tại trên giấy.
Dự thảo mới nhằm hoàn thiện phương án tổng thể đổi mới thi, kiểm tra và tuyển sinh theo hướng thực chất, gọn nhẹ, giảm chi phí. Nói cách khác, Bộ không chỉ muốn bớt phương thức cho… đỡ rối, mà muốn chuẩn hóa cả cách đo năng lực. Kèm theo đó là đề xuất bỏ điểm cộng do cơ sở đào tạo tự quy định cho thành tích, chứng chỉ hoặc tiêu chí bổ sung – vì thực tế, điều này có thể tạo bất bình đẳng: một năng lực được cộng điểm hai lần, vừa trong điểm xét tuyển, vừa ở phần cộng thêm. Hiện dự thảo vẫn trong quá trình lấy ý kiến và Bộ cam kết tiếp tục đánh giá tác động, lắng nghe thí sinh, cơ sở đào tạo và chuyên gia trước khi ban hành.
Kết luận: Ít lối rẽ hơn, cần chọn đường sớm và dứt khoát
Dù còn tranh luận, hướng đi chung đã rõ: hệ thống tuyển sinh đại học sẽ tiến tới ít phương thức hơn, chuẩn hóa hơn, và khó dựa vào những “lối tắt” điểm cộng hay kênh xét tuyển đặc thù. Từ góc độ người làm chính sách, đây là bước hợp lý để thu hẹp khoảng cách giữa các kênh đánh giá; từ góc độ phụ huynh và học sinh, đây là lời cảnh báo: không thể trông vào may rủi hay gom đủ loại phương án dự phòng vào phút cuối.
Điều tích cực là Bộ khẳng định không ép mọi trường, mọi ngành sử dụng một kết quả duy nhất, và không thu hẹp cơ hội của thí sinh. Nhưng cơ hội đó sẽ ngày càng gắn chặt với một chuẩn đánh giá rõ ràng, minh bạch, khó bẻ cong hơn. Ai chủ động đọc kỹ thông tin tuyển sinh, hiểu cấu trúc từng phương thức xét tuyển và chuẩn bị hồ sơ theo đúng thang đo, người đó sẽ biến một hệ thống 'siết lại' thành lợi thế cho mình.
