Từ hỗ trợ công trình đến xây dựng năng lực
Hợp tác y tế Việt Nhật là quá trình phối hợp lâu dài giữa hai nước nhằm nâng cao chất lượng khám chữa bệnh, phòng bệnh và năng lực của hệ thống y tế Việt Nam thông qua đầu tư, chuyển giao chuyên môn và đào tạo nhân lực. Sau hơn nửa thế kỷ quan hệ ngoại giao, dấu ấn đáng kể nhất không chỉ nằm ở những tòa nhà mới, mà ở cách các hỗ trợ được thiết kế để tạo năng lực sử dụng lâu dài. Qua JICA, Nhật Bản kết hợp viện trợ, vốn vay ưu đãi, hợp tác kỹ thuật và đào tạo nhân lực y tế, thay vì chỉ tập trung vào thiết bị hay xây dựng. Cách tiếp cận ấy quan trọng vì một cơ sở hiện đại chỉ phát huy giá trị khi có đội ngũ đủ năng lực vận hành, điều trị và truyền đạt kinh nghiệm cho nơi khác. Những bệnh viện Việt Nam được hỗ trợ vì thế vừa là nơi tiếp nhận đầu tư, vừa có thể trở thành điểm tựa chuyên môn cho cả mạng lưới.
Bạch Mai là ví dụ rõ nét: Nhật Bản hỗ trợ xây dựng tòa nhà điều trị mới, sau đó hai bên triển khai đào tạo cán bộ tại Việt Nam và Nhật Bản, cử chuyên gia hỗ trợ chuyên môn và xây dựng trung tâm đào tạo. Bệnh viện còn được định hướng làm hạt nhân hỗ trợ tuyến tỉnh. Tại miền Trung, Bệnh viện Trung ương Huế được nâng cấp, đồng thời làm trung tâm của chương trình tăng cường năng lực y tế cho 16 tỉnh miền Trung và Tây Nguyên. Ở phía Nam, hợp tác với Bệnh viện Chợ Rẫy kéo dài nhiều năm, bao gồm hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo và phục hồi chức năng. Ba trường hợp cho thấy giá trị của hợp tác không nên chỉ đo bằng quy mô công trình: điều đáng kể hơn là năng lực có thể lan từ bệnh viện đầu ngành đến tuyến dưới.
Chuyển giao kỹ thuật phải đi cùng đào tạo
Điểm bền vững của hợp tác là coi con người và chuyên môn là phần cốt lõi của đầu tư. Chương trình tại Bạch Mai giai đoạn 2000–2005 kết hợp đào tạo cán bộ trong và ngoài nước với chuyên gia Nhật Bản hỗ trợ tại chỗ; các chương trình tiếp nối còn chú trọng chuyển giao kiến thức và hỗ trợ bệnh viện tuyến tỉnh. Nhờ vậy, đào tạo nhân lực y tế không dừng ở việc cử một số cán bộ đi học, mà hướng tới khả năng đào tạo lại và nâng năng lực của cả hệ thống. Hợp tác cũng mở sang lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi khi Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số. Dự án thí điểm giữa Trường Đại học Công nghệ Kanagawa và Trường Đại học Y Dược Thái Bình giai đoạn 2024–2026 kết hợp giới thiệu, đào tạo và thực hành điều dưỡng lão khoa. Đây là hướng đi thiết thực: nhu cầu chăm sóc dài hạn đòi hỏi kỹ năng chuyên biệt, không thể giải quyết chỉ bằng thêm giường bệnh.
Tuy nhiên, chuyển giao chỉ có ý nghĩa khi kỹ thuật phù hợp với điều kiện vận hành trong nước và được duy trì sau khi chương trình kết thúc. Vì thế, hỗ trợ chuyên môn tại bệnh viện, đào tạo giảng viên và kết nối tuyến trên với tuyến dưới có giá trị không kém những hạng mục vật chất. Khi năng lực được giữ lại trong đội ngũ Việt Nam, lợi ích mới có thể đến với người bệnh thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện trong thời gian có chuyên gia hỗ trợ.
Vaccine và năng lực ứng phó dịch bệnh
Trong y tế dự phòng, hợp tác đã đi từ hỗ trợ tiêm chủng đến tăng năng lực sản xuất vaccine. Nhật Bản hỗ trợ vaccine sởi cho chiến dịch tiêm nhắc lại trên toàn quốc giai đoạn 2001–2003, góp phần củng cố chương trình phòng bệnh. Một bước tiến có tính dài hạn hơn là hỗ trợ xây dựng cơ sở sản xuất vaccine sởi tại Việt Nam, đi kèm đào tạo và chuyển giao công nghệ cho cán bộ POLYVAC. Hai bên tiếp tục hợp tác về công nghệ sản xuất vaccine phối hợp sởi – rubella, qua đó tăng khả năng chủ động nguồn vaccine phục vụ y tế cộng đồng. Đây là khác biệt quan trọng giữa hỗ trợ ứng phó trước mắt và xây dựng năng lực trong nước: sản xuất vaccine giúp hệ thống có thêm nền tảng để đáp ứng nhu cầu tiêm chủng lâu dài.
Trong đại dịch COVID-19, Nhật Bản hỗ trợ Việt Nam hơn 4 triệu liều vaccine AstraZeneca; hợp tác đồng thời góp phần giúp các bệnh viện tăng khả năng xét nghiệm, hồi sức cấp cứu và kiểm soát nhiễm khuẩn. Những kết quả này có ý nghĩa trực tiếp với người dân: giảm nguy cơ bệnh có thể phòng ngừa, tăng khả năng tiếp cận chăm sóc khi dịch bùng phát và củng cố sự sẵn sàng trước tình huống khẩn cấp. Khi bệnh truyền nhiễm mới nổi và nguy cơ lây lan xuyên biên giới tiếp tục đặt ra yêu cầu cao, phối hợp về giám sát, kỹ thuật và vaccine không thể chỉ được xem là hoạt động cứu trợ nhất thời.
Giá trị nằm ở sự tiếp nối
Nhìn tổng thể, hợp tác y tế Việt Nhật đã phát triển từ hỗ trợ cơ sở vật chất thành mô hình kết hợp bệnh viện, chuyển giao kỹ thuật, đào tạo và y tế dự phòng. Những đóng góp ấy không thay thế trách nhiệm đầu tư và hoạch định chính sách trong nước, nhưng tạo thêm năng lực chuyên môn và kinh nghiệm để hệ thống y tế phục vụ người dân tốt hơn. Thước đo tiếp theo không chỉ là có thêm công trình hay công nghệ mới, mà là mức độ duy trì năng lực sau dự án, khả năng lan tỏa tới tuyến dưới và sự chủ động trong sản xuất vaccine. Nếu tiếp tục gắn hỗ trợ với nhu cầu thực tế, hợp tác sẽ có giá trị bền hơn một khoản đầu tư đơn lẻ: đó là nền tảng để bệnh viện, nhân lực và hệ thống dự phòng cùng vững vàng trước áp lực dân số già hóa lẫn dịch bệnh mới.
