Y tế là phần việc thiết thực của quan hệ song phương
Hợp tác y tế Việt Nhật là quá trình hai nước phối hợp xây dựng cơ sở khám chữa bệnh, đào tạo nhân lực, chuyển giao kỹ thuật và củng cố năng lực phòng bệnh, với mục tiêu tạo lợi ích lâu dài cho người dân. Ngày 21/9/1973, đại diện hai nước ký công hàm thiết lập quan hệ ngoại giao, mở đầu chặng đường hợp tác song phương. Hơn nửa thế kỷ sau, quan hệ ấy đã được nâng lên thành Đối tác chiến lược toàn diện, nhưng giá trị của nó không chỉ nằm ở các tuyên bố ngoại giao.
Y tế là một trụ cột đáng chú ý vì kết quả có thể hiện diện trong năng lực điều trị, phòng dịch và đào tạo của hệ thống. Thông qua JICA, Nhật Bản hỗ trợ ngành y tế Việt Nam bằng viện trợ không hoàn lại, vốn vay ưu đãi, hợp tác kỹ thuật và đào tạo nhân lực. Điểm đáng ghi nhận là cách tiếp cận không dừng ở việc trao thiết bị hay xây công trình: hỗ trợ còn hướng tới năng lực chuyên môn, quản trị bệnh viện và tính bền vững. Đó là khác biệt giữa một khoản viện trợ ngắn hạn và sự đầu tư vào khả năng tự vận hành của hệ thống.
Bệnh viện không chỉ được xây mới mà còn kết nối thành mạng lưới
Những dự án tại Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Trung ương Huế và Bệnh viện Chợ Rẫy cho thấy hợp tác được triển khai trên cả ba miền. Ở Bạch Mai, hỗ trợ xây dựng tòa nhà điều trị mới đi cùng đào tạo cán bộ tại Việt Nam và Nhật Bản, chuyên gia Nhật hỗ trợ chuyên môn, cùng việc hình thành trung tâm đào tạo. Bệnh viện vì thế có thêm điều kiện đảm nhiệm vai trò hạt nhân hỗ trợ tuyến dưới, thay vì chỉ tăng năng lực cho riêng mình.
Tại miền Trung, dự án nâng cấp Bệnh viện Trung ương Huế được nối tiếp bằng chương trình tăng cường năng lực y tế cho cán bộ ở 16 tỉnh miền Trung và Tây Nguyên. Ở phía Nam, hợp tác lâu năm với Chợ Rẫy mở rộng từ hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo trong nước sang phục hồi chức năng và nâng cao chất lượng điều trị. Những ví dụ này gợi ra một tiêu chuẩn quan trọng khi đánh giá hỗ trợ cho bệnh viện Việt Nam: công trình có giá trị hơn khi đi kèm nhân lực, quy trình và khả năng lan tỏa chuyên môn. Đây là hướng hợp tác thiết thực hơn việc chỉ đo thành công bằng số tòa nhà được dựng lên.
Từ chuyển giao kỹ thuật y tế đến năng lực sản xuất vaccine
Đóng góp ít hữu hình hơn nhưng có ý nghĩa chiến lược là hỗ trợ y tế dự phòng. Nhật Bản giúp Việt Nam triển khai các chương trình tiêm chủng mở rộng, trong đó có cung cấp vaccine sởi cho chiến dịch tiêm nhắc mũi thứ hai trên toàn quốc giai đoạn 2001–2003. Hợp tác còn hỗ trợ xây dựng cơ sở sản xuất vaccine sởi, đào tạo và chuyển giao công nghệ cho cán bộ POLYVAC; sau đó mở rộng sang công nghệ sản xuất vaccine phối hợp sởi – rubella. Đây là bước đi đáng giá vì sản xuất vaccine trong nước không chỉ phục vụ một chương trình cụ thể mà còn góp phần tăng khả năng chủ động về lâu dài.
Chuyển giao kỹ thuật y tế cũng mở rộng sang nghiên cứu bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, phòng xét nghiệm P3 di động, đào tạo nhân lực và hỗ trợ nghiên cứu khoa học. Các hoạt động này giúp bồi đắp năng lực giám sát, xét nghiệm và ứng phó trước nguy cơ dịch bệnh xuyên biên giới, trong bối cảnh Việt Nam cũng đối mặt yêu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng phức tạp. Khi dân số già hóa, đào tạo nhân lực chăm sóc người cao tuổi là hướng hợp tác có lý do rõ ràng, không phải phần việc bên lề.
Bài kiểm tra nằm ở khả năng ứng phó khủng hoảng
Khi dịch bệnh bùng phát, hợp tác chuyển từ xây dựng năng lực dài hạn sang hỗ trợ khẩn cấp. Trong các đợt SARS, cúm gia cầm A/H5N1 và cúm A/H1N1, Nhật Bản đã hỗ trợ Việt Nam trang thiết bị phòng hộ, thuốc Tamiflu và các nguồn lực phòng chống dịch. Đến đại dịch COVID-19, Nhật Bản tiếp tục hỗ trợ vaccine cho Việt Nam; nguồn tư liệu ghi nhận hơn 4 triệu liều AstraZeneca. Một nguồn khác nêu Nhật Bản là nước đầu tiên hỗ trợ vaccine COVID-19 cho Việt Nam, với tổng cộng 5,6 triệu liều.
Những con số được nêu trong các nguồn khác nhau, nhưng điểm cốt lõi không đổi: vaccine, vật tư và phối hợp kỹ thuật đã trở thành một phần cụ thể của quan hệ song phương trong khủng hoảng. Tuy vậy, không nên chỉ nhìn hợp tác qua những đợt viện trợ khẩn cấp. Giá trị bền vững hơn nằm ở năng lực sản xuất, đội ngũ được đào tạo, bệnh viện có thể hỗ trợ tuyến dưới và hệ thống y tế có khả năng chuẩn bị trước. Đó cũng là lý do các hoạt động y tế xứng đáng được xem là một trụ cột thực chất bên cạnh ngoại giao, kinh tế và giao lưu nhân dân.
Kết luận: Hơn nửa thế kỷ hợp tác Việt – Nhật cho thấy sự đồng hành có ý nghĩa nhất không chỉ là dựng bệnh viện hay trao vaccine, mà là giúp Việt Nam tích lũy năng lực tự chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Duy trì hướng đi kết hợp cơ sở vật chất, đào tạo và chuyển giao công nghệ sẽ quyết định liệu những dấu ấn hợp tác hôm nay có tiếp tục phát huy giá trị trước các thách thức y tế ngày mai.
