Thuế Mỹ buộc thủy sản Việt tái cân bằng sang châu Á

Thuế Mỹ tạo bước ngoặt: xuất khẩu thủy sản Việt Nam buộc phải xoay trục

Thuế Mỹ thủy sản là tập hợp các biện pháp thuế thương mại, bao gồm thuế Điều 301 và thuế chống bán phá giá áp lên tôm, cá tra và nhiều sản phẩm khác của xuất khẩu thủy sản Việt Nam, khiến chi phí vào thị trường Mỹ tăng, lợi thế cạnh tranh giảm và buộc doanh nghiệp phải chuyển hướng sang thị trường thủy sản châu Á để bảo toàn đà tăng trưởng. Xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong 8 tháng đầu năm đạt 8 tỷ USD, tăng 11,8% so với cùng kỳ, nhưng nhịp tăng đã chậm lại so với giai đoạn trước đó. Điều đáng nói không phải là con số, mà là cấu trúc thị trường đang đổi chiều: Trung Quốc – Hồng Kông và ASEAN trở thành động lực tăng trưởng, trong khi Mỹ và EU yếu đi thấy rõ. Khi một thị trường lớn bắt đầu dùng thuế để tái định hình dòng thương mại, phản ứng chủ động duy nhất của Việt Nam là tái cân bằng thị trường, thay vì cố níu giữ quá phụ thuộc vào tôm xuất khẩu Mỹ.

Từ Mỹ sang châu Á: dịch chuyển thị phần là chiến lược chứ không phải tình thế

Động lực tăng trưởng của xuất khẩu thủy sản Việt Nam đang nằm ở châu Á: Trung Quốc – Hồng Kông chiếm hơn một phần tư tổng kim ngạch, đóng góp hơn 60% phần tăng trưởng toàn ngành, trong khi ASEAN cũng tăng mạnh, bù đắp phần suy yếu ở Mỹ và EU. Theo VASEP, xuất khẩu sang Mỹ giảm trong tháng gần nhất, tôm và cá tra đều đi xuống, còn Trung Quốc – Hồng Kông lại tăng hơn 30% nhờ nhu cầu mạnh đối với tôm, cá tra, cua ghẹ và cá biển. "Trong 8 tháng đầu năm, Trung Quốc – Hồng Kông và ASEAN trở thành động lực tăng trưởng chính" – câu nói này cho thấy đây không là dịch chuyển ngắn hạn, mà là sự tái phân bổ có tính chiến lược. Khi thị trường Mỹ siết thuế và yêu cầu truy xuất nguồn gốc, việc dịch chuyển trọng tâm sang thị trường thủy sản châu Á là cách chủ động phân tán rủi ro, chứ không phải chạy trốn.

Thuế Điều 301, POR21 và bài học không đặt cược vào tôm xuất khẩu Mỹ

Chìa khóa của sự dịch chuyển này là áp lực thuế Mỹ thủy sản. Thuế Điều 301 đối với nhiều mặt hàng Việt Nam đang ở mức 12,5%, cao hơn mức 10% của một số đối thủ, khiến giá bán kém cạnh tranh và biên lợi nhuận bị ăn mòn. Đối với cá tra, kết quả cuối cùng POR21 – đợt rà soát hành chính lần thứ 21 đối với thuế chống bán phá giá – đã tăng thuế đáng kể, làm nhà nhập khẩu Mỹ thận trọng và khiến thị trường này trở thành điểm yếu nhất của cá tra Việt. "Kết quả cuối cùng POR21 công bố ngày 12/8 không thuận lợi, với thuế chống bán phá giá tăng mạnh". Nếu doanh nghiệp tiếp tục đặt cược vào tôm xuất khẩu Mỹ và cá tra vào Mỹ trong bối cảnh này, họ đang chấp nhận rủi ro chính sách cao mà không được trả công tương xứng. Lựa chọn hợp lý là coi Mỹ như một thị trường quan trọng, nhưng không còn là trung tâm của chiến lược.

EU siết rào cản, châu Á trở thành “bộ đệm” bắt buộc trong dài hạn

Mỹ không phải là sức ép duy nhất. EU cũng đang gia tăng thuế và rào cản kỹ thuật thông qua thẻ vàng IUU, hệ thống CATCH và yêu cầu truy xuất sâu hơn đối với nhóm hải sản khai thác, khiến khả năng tận dụng đơn hàng bị hạn chế. Ở mặt hàng tôm và cá ngừ, xuất khẩu sang EU đã suy yếu, trong khi các sản phẩm như mực, bạch tuộc, cua ghẹ và nhuyễn thể hai mảnh vỏ lại tăng nhờ nhu cầu ổn định từ Hàn Quốc và tín hiệu pháp lý tích cực về tính tương đương sản phẩm tại Mỹ. Chính sự phân hóa đó buộc ngành phải xây dựng một chiến lược đa thị trường: dùng Trung Quốc – Hồng Kông, ASEAN, Nhật Bản, Hàn Quốc để "gánh" tăng trưởng, còn EU và Mỹ trở thành thị trường được chọn lọc theo từng nhóm sản phẩm. Đây không chỉ là đa dạng hóa đơn thuần, mà là cách thiết kế danh mục thị trường theo rủi ro chính sách.

Chiến lược tái cân bằng: từ sống nhờ một thị trường sang tư duy danh mục

Nhìn từ các con số, đà tăng của xuất khẩu thủy sản Việt Nam vẫn tích cực, nhưng không thể che giấu thực tế: tăng trưởng đang được "gánh" bởi châu Á, trong khi Mỹ và EU trở thành khu vực có rủi ro cao. Từ nay, chiến lược không thể là tối đa hóa sản lượng vào một thị trường, mà là thiết kế danh mục thị trường thủy sản châu Á, Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc theo nguyên tắc cân bằng: thị trường thuế cao, yêu cầu gắt gao thì đi kèm biên lợi nhuận tốt; thị trường tăng trưởng mạnh như Trung Quốc – Hồng Kông nhưng rủi ro chính sách thấp hơn sẽ là "trụ" về sản lượng. Nếu thuế Mỹ tiếp tục ở mức cao, dòng hàng sẽ tiếp tục chuyển sang châu Á. Ngành thủy sản Việt Nam chỉ thực sự bước vào giai đoạn trưởng thành khi chấp nhận rằng phụ thuộc vào tôm xuất khẩu Mỹ là một chiến lược đã lỗi thời, và tái cân bằng thị trường là con đường duy nhất để giữ đà tăng bền vững.