Chuỗi cung ứng quân sự Mỹ lâm khủng hoảng: từ đất hiếm đến đạn pháo

Chuỗi cung ứng quân sự không thể tàng hình như máy bay F-35

Chuỗi cung ứng quân sự Mỹ là tổng thể các hoạt động khai thác khoáng sản, chế biến vật liệu, sản xuất linh kiện, lắp ráp vũ khí, vận chuyển và bảo đảm kỹ thuật nhằm duy trì năng lực chiến đấu của quân đội trong cả thời bình lẫn xung đột; khi bất kỳ mắt xích nào từ đất hiếm quốc phòng đến nhà máy đạn pháo trục trặc, toàn bộ sức mạnh quân sự trên giấy tờ có thể suy yếu nhanh chóng theo tỷ lệ lớn hơn nhiều so với số vũ khí bị thiếu. Trong chiến tranh hiện đại, Washington thường nói về chip, trí tuệ nhân tạo và vũ khí tấn công chính xác, nhưng để nhà máy quốc phòng hoạt động, quặng, hợp kim, vật liệu từ tính và công nhân lành nghề vẫn là điều kiện nền tảng. Một thực tế bị đánh giá thấp: máy bay có thể tàng hình, nhưng chuỗi cung ứng thì không. Và chính sự không tàng hình đó đang phơi bày lỗ hổng an ninh quốc phòng nghiêm trọng.

Đất hiếm quốc phòng: F-35 nặng 408 kg phụ thuộc chiến lược

Điểm yếu cốt lõi của chuỗi cung ứng quân sự Mỹ nằm ở đất hiếm quốc phòng. Nhiều thiết bị công nghệ cao, từ tiêm kích F-35 đến vũ khí dẫn đường chính xác, đều phụ thuộc đáng kể vào các nguyên tố đất hiếm. Dữ liệu công khai của Bộ Quốc phòng Mỹ thừa nhận một chiếc F-35 cần hơn 900 pound đất hiếm, tương đương hơn 408 kg. Con số khổng lồ này không chỉ nói lên độ phức tạp của vũ khí hiện đại, mà còn là thước đo độ phụ thuộc của Mỹ vào chuỗi cung ứng bên ngoài lãnh thổ. Tàu khu trục lớp Arleigh Burke cần khoảng 2.358 kg đất hiếm, tàu ngầm hạt nhân lớp Virginia cần hơn 4.173 kg. Đây không phải vài con chip có thể mua và cất trong kho; đó là cả một hệ sinh thái khai thác, tinh chế, sản xuất nam châm vĩnh cửu, rồi chứng nhận quân sự. Chỉ cần thiếu một mắt xích, vũ khí hiện đại sẽ biến thành bản thiết kế không thể hoàn thiện.

"Dữ liệu công khai từ Bộ Quốc phòng Mỹ cho thấy một chiếc F-35 cần hơn 900 pound đất hiếm, tương đương hơn 408 kg". Con số được chính Washington công bố này là lời thú nhận rõ ràng về độ sâu của sự phụ thuộc.

Raytheon cảnh báo ngầm: chiến tranh với Trung Quốc có thể đứt nguồn đất hiếm

Nếu chỉ là rủi ro lý thuyết, câu chuyện đất hiếm quốc phòng đã không gây lo ngại đến vậy. Vấn đề là chính các tập đoàn vũ khí Mỹ đã thừa nhận chuỗi cung ứng quân sự Mỹ không tự đứng vững. Giám đốc điều hành của Raytheon từng tuyên bố trong một cuộc họp nội bộ rằng nếu chiến tranh nổ ra với Trung Quốc, quân đội Mỹ có thể không bảo đảm được nguồn cung kim loại đất hiếm. Năm 2023, Greg Hayes – khi đó là CEO Raytheon Technologies – công khai nói rằng quân đội Mỹ phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc và việc tách hẳn khỏi Trung Quốc là rất khó. Phát biểu này không chỉ là cảnh báo thương mại, mà là thừa nhận lỗ hổng an ninh quốc phòng: trong kịch bản xung đột với đối thủ vừa là cạnh tranh chiến lược, vừa là mắt xích trọng yếu của chuỗi cung ứng, Mỹ có thể sở hữu thiết kế vũ khí tối tân nhưng thiếu vật liệu để sản xuất.

Nhà máy đạn pháo General Dynamics: 533 triệu USD cho dây chuyền bất lực

Nếu đất hiếm phơi bày sự phụ thuộc chiến lược, thì nhà máy đạn pháo General Dynamics ở Mesquite cho thấy khoảng trống năng lực sản xuất. Cơ sở được quảng bá là hiện đại nhất nước này về đạn pháo 155mm đã rơi vào trì trệ nghiêm trọng sau khi tiêu tốn một khoản chi phí khổng lồ, nhưng hơn hai năm hoạt động mà chưa hoàn thành nổi một quả đạn pháo 155mm đạt chuẩn kỹ thuật của Lục quân Mỹ. Thay vì dùng phương pháp rèn nóng truyền thống đang áp dụng tại Scranton, General Dynamics chọn công nghệ mới từ Repkon (Thổ Nhĩ Kỳ), sử dụng máy quay tốc độ cao để ép và cán thép định hình thân đạn. Vấn đề là dây chuyền này vốn thiết kế cho mẫu đạn thế hệ cũ, chưa từng được kiểm chứng với tiêu chuẩn 155mm của Lục quân Mỹ, và cả phía quân đội lẫn nhà thầu chưa từng kiểm tra trực tiếp dây chuyền hoàn chỉnh ở nước ngoài trước khi đặt mua đồng loạt ba dây chuyền.

Khi đi vào vận hành, hệ thống tự động hóa bộc lộ hàng loạt sự cố: cánh tay robot gắp phôi thép nóng đỏ liên tục bốc cháy, làm chảy dây cáp điều khiển và khiến dây chuyền tê liệt nhiều tuần. Thiết bị tự động va đập vào cửa kính máy gia công CNC, xô đổ thành phẩm và đâm vào hàng rào an toàn. Cỗ máy kéo thép chính không định hình được vật liệu mà làm nứt vỡ phôi, trong khi máy ép khổng lồ liên tục làm hỏng thân đạn. Nhiệt độ nhà xưởng tăng cao phá hỏng linh kiện điện tử, khiến đầu đạn bị biến dạng thành hình xoắn. Đây không chỉ là vài lỗi kỹ thuật lặt vặt, mà là triệu chứng của một ngành công nghiệp quốc phòng đã đánh mất khả năng kiểm soát công nghệ nền tảng ngay trong nhà mình.

Từ UCA đến sản lượng đạn pháo: lỗ hổng an ninh quốc phòng lộ diện

Sự thất bại ở Mesquite không phải tai nạn đơn lẻ, mà là hệ quả của cách Mỹ cố gắng bù đắp năng lực sản xuất thiếu hụt một cách vội vã. Nhằm đáp ứng nhu cầu đạn pháo gia tăng từ năm 2022, Bộ Quốc phòng đã sử dụng hình thức "hành động hợp đồng chưa hoàn thiện" (UCA), cho phép nhà thầu triển khai xây dựng và mua sắm thiết bị trước khi thống nhất các điều khoản kỹ thuật chi tiết. Kết quả là dây chuyền chưa được kiểm chứng bị đưa vào sản xuất hàng loạt, công nhân không có đủ sản phẩm đạt chuẩn để xử lý, còn nhà máy đắt tiền vận hành chập chờn. Trong khi đó, tổng sản lượng đạn pháo 155mm thực tế của Mỹ đến tháng 3/2026 chỉ đạt khoảng 36.000–40.000 quả mỗi tháng, dù đã tăng gấp ba lần so với mức 14.500 quả/tháng trước năm 2022. Con số tăng nhanh trông có vẻ ấn tượng, nhưng bối cảnh chiến sự và nhu cầu đạn pháo kéo dài cho thấy đây vẫn là năng lực hạn chế so với tham vọng chiến lược toàn cầu.

Ở phía đất hiếm, Washington đang đổ thêm tiền vào chuỗi cung ứng trong nước, từ khai thác mỏ đến sản xuất nam châm, và hỗ trợ các doanh nghiệp xây dựng năng lực tách đất hiếm cùng đào tạo nhân lực. Mỹ vẫn đang tìm kiếm các phương án thay thế, thúc đẩy hợp tác với đồng minh về khoáng sản thiết yếu, nghiên cứu công nghệ tái chế, vật liệu thay thế và quy trình tách mới. Nhưng chính tài liệu do chính phủ Mỹ công bố cũng thừa nhận: ngay cả khi có một số năng lực khai thác, việc thiếu năng lực chế biến trong nước vẫn khiến nước này phải nhập khẩu sản phẩm cuối cùng. Nói cách khác, Mỹ có thể nói nhiều về tự chủ, nhưng cấu trúc phân công lao động công nghiệp hình thành suốt nhiều thập kỷ không thể đảo ngược bằng vài khoản đầu tư cấp tốc.

Kết luận: sức mạnh quân sự bị ràng buộc bởi chuỗi cung ứng mong manh

Nhìn từ đất hiếm quốc phòng đến nhà máy đạn pháo General Dynamics, một bức tranh chung hiện ra: chuỗi cung ứng quân sự Mỹ đang mang những lỗ hổng an ninh quốc phòng nguy hiểm. Một bên là F-35, tàu khu trục và tàu ngầm hạt nhân phải tiêu thụ hàng tấn đất hiếm trong khi phụ thuộc vào chuỗi cung ứng gắn chặt với Trung Quốc. Bên kia là nỗ lực tăng tốc sản xuất đạn pháo bằng những hợp đồng chưa hoàn thiện, kết quả là nhà máy hiện đại chưa làm nổi một quả đạt chuẩn. Khi đối thủ tiềm tàng vừa là nguồn khoáng sản, vừa là mắt xích chế biến quan trọng, ưu thế vũ khí công nghệ cao của Mỹ hóa ra lại đứng trên nền chuỗi cung ứng mong manh. Nếu Washington không xây dựng được năng lực công nghiệp thực sự độc lập – từ mỏ đến dây chuyền – sức mạnh quân sự sẽ tiếp tục bị ràng buộc bởi những giới hạn rất thực tế: vật liệu, công nghệ chế tạo và con người.