Đào tạo quản lý di sản: Từ khái niệm đến yêu cầu cấp bách
Đào tạo quản lý di sản là quá trình trang bị có hệ thống cho cán bộ địa phương và cộng đồng các kiến thức pháp luật, kỹ năng nghiệp vụ và thái độ trách nhiệm để bảo tồn văn hóa địa phương, kiểm kê, bảo vệ và khai thác giá trị di sản một cách bền vững, gắn với đời sống dân sinh và phát triển kinh tế – xã hội. Trong bối cảnh Luật Di sản văn hóa mới và các nghị định, thông tư hướng dẫn bắt đầu có hiệu lực, việc nâng chuẩn năng lực đội ngũ cán bộ di tích lịch sử không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sống còn để tránh quản lý kiểu “vừa làm vừa đoán”. Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 cùng hàng loạt nghị định và Thông tư 04/2025/TT-BVHTTDL đặt ra khung pháp lý chi tiết, nhưng nếu không được giải thích và chuyển hóa thành kỹ năng, chúng sẽ chỉ nằm trên giấy.
Bắc Ninh: Chuẩn hóa kiến thức pháp luật cho cán bộ cấp xã
Điểm đáng mừng là đào tạo quản lý di sản đã được nhiều địa phương coi là ưu tiên. Bắc Ninh chuẩn bị mở lớp tập huấn quản lý nhà nước về di sản văn hóa cho chính quyền cấp xã, dự kiến diễn ra cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10 tại Trung tâm hội nghị tỉnh. Đây là bước đi đúng vì cấp xã là tuyến đầu xử lý mọi phát sinh liên quan đến di tích, lễ hội, di sản phi vật thể. Học viên sẽ được giới thiệu hệ thống văn bản mới nhất về di sản, từ Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 đến các nghị định 308/2025/NĐ-CP, 208/2025/NĐ-CP, 215/2025/NĐ-CP, 93/2023/NĐ-CP và Thông tư 04/2025/TT-BVHTTDL.
Quan trọng hơn, chương trình đi thẳng vào “phòng máy” của quản lý: phân định trách nhiệm của UBND cấp xã, Chủ tịch UBND, bộ phận văn hóa – xã hội trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản; triển khai phân cấp quản lý di tích; hướng dẫn tu bổ, tôn tạo, xử lý hành vi xâm hại yếu tố gốc; quản lý cổ vật, bảo vật quốc gia; kiểm kê và phát huy di sản phi vật thể; tổ chức lễ hội gắn với an ninh, an toàn, vệ sinh môi trường và nếp sống văn minh. Tư duy đáng chú ý là xem khai thác giá trị di sản phải gắn với giáo dục truyền thống, phát triển du lịch và phát triển kinh tế – xã hội bền vững tại địa phương. Đó là cách nhìn vượt lên mô hình “giữ gìn cho có” sang “bảo tồn để phát triển”.
Tràng An: Khi cộng đồng trở thành chủ thể bảo tồn và khai thác giá trị di sản
Nếu Bắc Ninh tập trung vào bộ máy chính quyền, Quần thể danh thắng Tràng An cho thấy một hướng đi bổ trợ: đào tạo nguồn nhân lực quản lý, khai thác giá trị di sản gắn chặt với cộng đồng cư dân. Chương trình đào tạo tại phường Nam Hoa Lư quy tụ 137 đại biểu là bí thư chi bộ, tổ trưởng tổ dân phố, đại diện các tổ chức chính trị, đoàn thể cơ sở và các cá nhân nòng cốt trong vùng di sản. Đây là những người “gần dân, sát dân”, nắm địa bàn và có ảnh hưởng trực tiếp đến cách cộng đồng cư xử với di sản. Chương trình không dừng ở cập nhật Luật Di sản văn hóa và văn bản hướng dẫn, mà còn phổ biến Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Danh lam thắng cảnh Tràng An – Tam Cốc – Bích Động theo Quyết định 705/QĐ-TTg.
Điểm đáng giá là nội dung đào tạo được thiết kế gắn với đời sống: quy định về quản lý xây dựng, sử dụng đất, bảo vệ cảnh quan, tài nguyên thiên nhiên, môi trường, hoạt động du lịch, cấp phép và xử lý vi phạm. Đồng thời, học viên được rèn kỹ năng tuyên truyền, vận động người dân, giám sát cộng đồng, phát hiện và ngăn chặn hành vi có nguy cơ xâm hại di sản. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Chương trình đào tạo, bồi dưỡng lần này không chỉ cung cấp kiến thức, mà là dịp thống nhất nhận thức, chia sẻ kinh nghiệm và tháo gỡ vấn đề thực tiễn trong quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị Di sản Tràng An tại cơ sở”. Chính mô hình đào tạo gắn cộng đồng này giúp bảo tồn văn hóa địa phương hài hòa hơn với phát triển du lịch, sinh kế và mục tiêu phát triển bền vững.
TP.HCM: Tập huấn kiểm kê – bước nền tảng cho quy hoạch bảo tồn đô thị
Tại TP.HCM, mấu chốt không phải thiếu di sản, mà là thiếu dữ liệu chuẩn để quản lý và khai thác giá trị di sản giữa đô thị phát triển nhanh. Sở Văn hóa và Thể thao đã tổ chức tập huấn nghiệp vụ kiểm kê di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh tại di tích Nhà tù Phú Lợi, Bảo tàng Bình Dương theo kế hoạch 3977/KH-SVTT. Tham dự có đại diện Phòng Di sản văn hóa, lãnh đạo và viên chức Bảo tàng Bình Dương cùng 59 cán bộ phụ trách văn hóa – xã hội các xã, phường trên địa bàn thành phố. Theo lãnh đạo bảo tàng, TP.HCM hiện có 321 di tích đã xếp hạng (4 di tích quốc gia đặc biệt, 99 di tích cấp quốc gia, 218 di tích cấp thành phố), riêng khu vực Bình Dương có 66 di tích được xếp hạng, bên cạnh hàng trăm công trình, địa điểm trong danh mục kiểm kê.
Trong bối cảnh Luật Di sản văn hóa 2024 và Thông tư 04/2025/TT-BVHTTDL có hiệu lực, đồng thời thành phố triển khai luật phát triển đô thị, đợt tập huấn được đánh giá là cấp thiết để chuẩn hóa toàn diện quy trình kiểm kê. Kết quả kiểm kê được nhấn mạnh là cơ sở pháp lý bắt buộc để trình UBND thành phố phê duyệt danh mục quản lý di tích, tạo tiền đề ngăn chặn xâm hại và ưu tiên xếp hạng trong tương lai, đảm bảo hài hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa với tốc độ phát triển đô thị hiện đại. Chương trình diễn ra trong một ngày, kết hợp lý thuyết buổi sáng (nhận diện yếu tố gốc, phân loại di tích, phương pháp điền dã, chuẩn hóa hồ sơ) với thực hành nhóm buổi chiều, khảo sát và điền mẫu phiếu kiểm kê ngay tại di tích Nhà tù Phú Lợi. Song song, tập huấn còn thiết lập cơ chế phối hợp thông suốt giữa đơn vị chuyên môn và địa phương trong quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
Đào tạo nhân lực địa phương: Chiến lược dài hạn cho bảo tồn bền vững
Điểm chung của Bắc Ninh, Tràng An và TP.HCM là họ không còn coi di sản là chuyện riêng của ngành văn hóa. Từ cán bộ cấp xã, cán bộ di tích lịch sử, đến bí thư chi bộ, tổ trưởng dân phố, tất cả đang trở thành đối tượng trọng tâm của các chương trình đào tạo quản lý di sản. Đào tạo không chỉ bồi dưỡng kỹ năng tác nghiệp chuẩn quy chuẩn cho đội ngũ văn hóa – xã hội ở xã, phường, mà còn tạo ra cơ chế phối hợp thông suốt giữa cơ quan chuyên môn, chính quyền cơ sở và cộng đồng trong quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Về bản chất, đây là quá trình “xã hội hóa năng lực”, để bất cứ ai chạm tay vào di sản – từ người làm hồ sơ, người tổ chức lễ hội, đến người chèo đò chở khách – đều hiểu mình phải làm gì.
Tương lai của bảo tồn văn hóa địa phương phụ thuộc vào việc liệu các khóa tập huấn này có được duy trì như một hệ sinh thái học tập liên tục hay không. Cần tiến thêm ba bước: một là gắn đánh giá năng lực cán bộ với việc tham gia và áp dụng kết quả đào tạo; hai là mở rộng đào tạo cho doanh nghiệp du lịch, nghệ nhân, hướng dẫn viên, để khai thác giá trị di sản bền vững hơn; ba là tăng cường học liệu số, mô-đun trực tuyến để mọi địa phương, kể cả vùng khó khăn, đều tiếp cận được. Khi đào tạo nhân lực địa phương được xem là “hạ tầng mềm” bắt buộc của mọi quy hoạch di tích, di sản quốc gia mới có cơ hội được bảo tồn lâu dài, không bị hy sinh trước sức ép phát triển ngắn hạn.
