AI có chủ quyền: lựa chọn chiến lược, không phải khẩu hiệu
AI có chủ quyền là chiến lược phát triển trí tuệ nhân tạo dựa trên dữ liệu, hạ tầng tính toán, mô hình nền tảng và hệ sinh thái công nghệ gắn chặt với ngôn ngữ, văn hóa, luật pháp và ưu tiên phát triển của mỗi quốc gia, nhằm đảm bảo năng lực tự chủ về công nghệ, an ninh dữ liệu và định hình chuẩn mực quản trị theo lợi ích dài hạn của đất nước chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng nước ngoài. Điểm đáng nói trong hợp tác Việt Nam – Hàn Quốc là cả hai không chỉ nói về AI mà đặt nó trong một gói công nghệ chiến lược rộng hơn: bán dẫn, lượng tử, robot và AI vật lý. Việc coi AI có chủ quyền là trục chính của Khung hợp tác khoa học và công nghệ ký hồi tháng 4 cho thấy hai nước hiểu rằng nếu không nắm chủ động từ tầng hạ tầng đến ứng dụng, Đông Nam Á sẽ mãi là thị trường tiêu thụ chứ không phải nơi sản xuất ra chuẩn mực công nghệ mới.
Từ Seoul đến VKIST: kiến tạo hệ sinh thái nghiên cứu chung
Sáng 1/10, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân làm việc với Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Khoa học, Công nghệ Thông tin và Truyền thông Hàn Quốc Bae Kyung-hoon tại Seoul để bàn triển khai Khung hợp tác đã ký nhân chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung vào tháng 4. Cùng thời điểm, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Khoa học và ICT Hàn Quốc Baek Kyung-hoon gặp Bộ trưởng Huynh Thanh Dat để tiếp tục hoàn thiện “Khung tổng thể hợp tác đổi mới khoa học và công nghệ Hàn Quốc – Việt Nam”. Cả hai cuộc gặp đều xoay quanh một điểm: biến hợp tác thành hệ sinh thái nghiên cứu chung, lấy VKIST làm hạt nhân. VKIST đến nay đã công bố 64 bài báo, đăng ký 15 bằng sáng chế và thử nghiệm công nghệ trong lọc nước biển, mỹ phẩm thiên nhiên. Con số không quá lớn, nhưng đủ cho thấy mô hình đội ngũ chung Việt – Hàn có thể tạo ra tri thức mới thay vì chỉ nhập khẩu. Vấn đề bây giờ không phải có thêm bao nhiêu thỏa thuận, mà là nâng VKIST lên tầm “trung tâm thần kinh” của mạng lưới AI có chủ quyền và đổi mới sáng tạo khu vực.
Bán dẫn, lượng tử, robot và Physical AI: trục công nghệ chiến lược
Nếu coi AI là bộ não, thì bán dẫn chiến lược chính là hệ thần kinh của mọi tham vọng số. Việt Nam đề nghị Hàn Quốc mở rộng nghiên cứu chung về bán dẫn thế hệ mới, công nghệ lượng tử, trí tuệ nhân tạo và robot. Đây là bước đi đúng: không thể nói đến AI có chủ quyền nếu chip, thuật toán lượng tử hay robot công nghệ đều phụ thuộc hoàn toàn vào bên ngoài. Hợp tác hiện đã được định hình rõ ở các mảng công nghiệp bán dẫn, robot, nhà máy thông minh và AI vật lý (Physical AI). Điều này quan trọng vì Physical AI là nơi trí tuệ nhân tạo thoát khỏi màn hình để bước vào cánh tay robot, dây chuyền sản xuất, logistics và y tế. Khi hai nước cam kết tăng liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để cùng nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đào tạo chuyên gia, họ đang nói rằng AI không chỉ là mô hình ngôn ngữ, mà là nền công nghệ xuyên suốt mọi tầng công nghiệp tương lai.
Thoát khỏi phòng thí nghiệm: thương mại hóa AI như một tiêu chuẩn bắt buộc
Điểm đáng chú ý nhất trong định hướng hợp tác là yêu cầu rõ ràng: kết quả nghiên cứu phải ra khỏi phòng thí nghiệm. Các chương trình được kỳ vọng đi từ hình thành công nghệ, thử nghiệm giải pháp đến chuyển giao, thương mại hóa AI và đưa kết quả vào sản xuất, đời sống. Đây là bước chuyển quan trọng, bởi Đông Nam Á lâu nay có nhiều dự án nghiên cứu nhưng ít mô hình kinh doanh dựa trên tri thức nội địa. Theo nội dung thảo luận giữa Baek Kyung-hoon và Huynh Thanh Dat, khuôn khổ hợp tác mới phải gắn kết nghiên cứu chung với nhu cầu thực tế, đào tạo nhân lực, chuyển giao kết quả và hỗ trợ hạ tầng. Nếu làm đúng, người hưởng lợi đầu tiên sẽ là doanh nghiệp và người dân: từ nhà máy thông minh tối ưu sản xuất, hệ thống lọc nước sạch hơn đến dịch vụ y tế, hậu cần chính xác hơn. Các nội dung hợp tác được kỳ vọng nâng năng lực tự chủ công nghệ và thúc đẩy chuyển đổi số, tạo thêm động lực phát triển cho cả hai nước.
Nhân lực và mở rộng không gian hợp tác: Đông Nam Á bước vào cuộc chơi
Không có AI có chủ quyền nếu vẫn thiếu đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư và nhà quản lý công nghệ hiểu cả chuyên môn lẫn bối cảnh địa phương. Vì vậy, Việt Nam đề nghị tạo thêm cơ hội để nhà nghiên cứu Việt Nam tham gia trực tiếp nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm và đề tài tại KIST, đồng thời xây dựng chương trình đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ và sau tiến sĩ dài hạn với các trường Hàn Quốc. Mô hình đào tạo song bằng giữa KIST, UST và đại học Việt Nam, cùng cơ chế ưu tiên sinh viên xuất sắc, là cách thiết thực để hình thành thế hệ chuyên gia mới. Ở cấp không gian, hợp tác được đề nghị mở rộng tới Hải Phòng và TP.HCM, hướng tới các trung tâm R&D gắn với trường đại học và chính quyền địa phương. Chủ tịch KIST dự kiến thăm Hà Nội, Hải Phòng và TP.HCM vào tháng 11 để hiện thực hóa các đề xuất này. Trong khi đó, phía Hàn Quốc muốn mở rộng hợp tác sang đổi mới công nghệ – công nghiệp và đào tạo nguồn nhân lực cho tương lai. Nếu những nút R&D này hình thành, Đông Nam Á sẽ có thêm các “hub” AI và bán dẫn, giúp khu vực bước vào cuộc chơi công nghệ toàn cầu với vai trò người kiến tạo chứ không chỉ người dùng.
