Nhà khoa học Việt Nam: Khi tri thức trở thành bổn phận với quê hương
Những nhà khoa học Việt Nam tiêu biểu là những người dành trọn đời cho nghiên cứu khoa học, để lại di sản tri thức bền vững, đồng thời gắn công trình của mình với lợi ích cộng đồng, sự phát triển của giáo dục Việt Nam và tấm gương học tập cho nhiều thế hệ trẻ noi theo.
Điểm chung của các bậc huyền thoại như PGS.TS Hà Đình Đức, GS Phan Huy Lê hay GS.TSKH.VS Phạm Minh Hạc là họ không xem tri thức như tài sản riêng, mà như một bổn phận phải trả lại cho xã hội. Họ không chỉ viết sách, làm đề tài, mà biến tri thức thành chính sách, thành hành động cụ thể, thành thay đổi lâu dài trong cách chúng ta hiểu thiên nhiên, lịch sử và con người. Trong thời đại thông tin ngồn ngộn nhưng nông, những con người kiên trì “đi bộ đường dài” với khoa học nhắc chúng ta rằng danh tiếng không quan trọng bằng dấu ấn để lại trong đời sống nhân dân.
PGS.TS Hà Đình Đức: Tình yêu Hà Nội và huyền thoại rùa Hồ Gươm
Nhắc đến PGS.TS Hà Đình Đức, nhiều người nghĩ ngay đến hình ảnh một “nhà rùa học” suốt hàng chục năm lặng lẽ đứng bên Hồ Gươm, dõi theo từng lần “cụ” rùa nổi lên mặt nước. Ông sinh năm 1940 tại Thanh Hóa, là thế hệ sinh viên đầu tiên của Khoa Sinh học Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, rồi được giữ lại giảng dạy cho đến khi nghỉ hưu, vừa miệt mài trên bục giảng, vừa bền bỉ với nghiên cứu khoa học.
Năm 1991, lần đầu tiên ông tận mắt thấy rùa Hồ Gươm bơi trên mặt nước, và từ “cơ duyên” ấy, ông dành hơn ba thập kỷ quan sát, ghi chép, chụp ảnh, thu thập tư liệu về tập tính, môi trường sống, lịch sử của rùa Hồ Gươm, thực hiện 6 công trình nghiên cứu cấp quốc gia và khoảng 200 bài viết về chủ đề này. Câu chuyện của ông là minh chứng sống động rằng nghiên cứu khoa học không phải khái niệm xa lạ, mà có thể gắn với một hồ nước, một sinh vật, một thành phố. Di sản tri thức của ông về rùa Hồ Gươm đã nâng tầm ý thức bảo tồn sinh vật quý và hệ sinh thái, biến tình yêu Hà Nội thành những đóng góp cụ thể cho cộng đồng.
GS Phan Huy Lê: Làm sáng tỏ lịch sử để hiện tại bớt mù mờ
Nếu Hà Đình Đức gắn tên mình với Hồ Gươm, thì GS Phan Huy Lê lại gắn đời mình với dòng chảy lịch sử dân tộc. Ông sinh ngày 23/2/1934 tại làng Thu Hoạch, nay thuộc xã Thạch Châu, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh, trong một dòng họ khoa bảng với nhiều danh nhân văn hóa. Lớn lên giữa truyền thống hiếu học, yêu nước, ông chọn con đường sử học không phải để ca tụng quá khứ, mà để truy tìm sự thật lịch sử trong những thời đoạn nhiều biến động.
Hơn nửa thế kỷ miệt mài với sử học, ông trở thành một trong những nhà sử học hàng đầu, định hình phương pháp nghiên cứu lịch sử hiện đại và để lại nhiều công trình có giá trị, góp phần làm giàu kho tàng sử học Việt Nam. Một dấu ấn nổi bật là công trình “Lịch sử và văn hóa Việt Nam – Tiếp cận bộ phận”, được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2017. “Suốt cuộc đời, ông đã dành trọn tâm huyết để phụng sự đất nước bằng tri thức, góp phần làm sáng tỏ lịch sử dân tộc và đào tạo nhiều thế hệ những người làm sử kế cận.” Di sản tri thức ấy không chỉ nằm trên giá sách mà còn thấm vào cách chúng ta dạy và học lịch sử – như một tấm gương học tập về sự khách quan, tỉnh táo khi nhìn lại quá khứ.
GS.TSKH.VS Phạm Minh Hạc và PGS.TS Trần Kiều: Đặt nền móng cho khoa học tâm lý giáo dục
Trong lĩnh vực tâm lý giáo dục, không thể không nhắc đến GS.TSKH.VS Phạm Minh Hạc – nhà khoa học đầu ngành có nhiều đóng góp cho nghiên cứu khoa học tâm lý, giáo dục Việt Nam đồng thời là nhà quản lý cấp cao của ngành Giáo dục. Ông qua đời lúc 1h10 ngày 31/7, hưởng thọ 92 tuổi, khép lại một hành trình dài gắn với việc xây dựng nền khoa học tâm lý giáo dục hiện đại. Cùng với những cộng sự như PGS.TS Trần Kiều, ông góp phần đặt nền tảng lý luận cho việc hiểu con người học tập, dạy học và phát triển nhân cách trong bối cảnh mới.
Dấu ấn của ông không chỉ nằm trong các công trình, mà còn ở cách ông nâng đỡ thế hệ sau. Câu chuyện TS Nguyễn Tùng Lâm kể lại cho thấy, khi ông mới chập chững nghiên cứu, bài viết “Dạy máy, dạy người” được đăng trên tạp chí khoa học giáo dục, đã được GS Phạm Minh Hạc trên cương vị Thứ trưởng và Viện trưởng ủng hộ, biểu dương – một sự động viên có ý nghĩa lớn với một nhà giáo trẻ. “Những tri thức được GS.VS Phạm Minh Hạc nghiên cứu và trao truyền không chỉ có giá trị trong các công trình khoa học, mà còn tiếp tục được vận dụng, phát triển trong thực tiễn giáo dục.” Khi những quan niệm về phát triển nhân cách ông cùng cộng sự theo đuổi được thể hiện trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, di sản tri thức ấy đã bước thẳng vào đời sống học đường, trở thành tấm gương học tập sống động cho các nhà giáo hôm nay.
Lãnh đạo khoa học toàn diện: Bài học từ ba cuộc đời
Điều đáng suy ngẫm là cả ba nhà khoa học này đều không dừng lại ở vai trò nhà nghiên cứu thuần túy. Họ vừa là nhà khoa học, vừa là nhà giáo, nhà quản lý, tạo nên một mô hình lãnh đạo khoa học toàn diện. Với Hà Đình Đức, đó là người thầy đại học dành cả cuộc đời giảng dạy và làm nghiên cứu khoa học, luôn mang hơi thở thực tiễn vào bài giảng. Với Phan Huy Lê, đó là nhà giáo nhân dân đào tạo cả một đội ngũ sử học kế cận. Với Phạm Minh Hạc, đó là vị Bộ trưởng, nhà quản lý cấp cao nhưng vẫn gắn chặt mình với nghiên cứu tâm lý giáo dục.
Họ cho thấy một tấm gương học tập đặc biệt: học suốt đời để phục vụ suốt đời. Trong nhiều thập niên, Hà Đình Đức thực hiện 6 công trình nghiên cứu cấp quốc gia về Hồ Gươm và khoảng 200 bài nghiên cứu về rùa Hồ Gươm. Phan Huy Lê để lại nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, góp phần làm giàu kho tàng sử học Việt Nam. Những tri thức Phạm Minh Hạc kiến tạo tiếp tục được vận dụng trong thực tiễn giáo dục, nối dài ảnh hưởng vượt ra khỏi thế hệ ông. Trong một xã hội đang thiếu hình mẫu tri thức đáng tin cậy, ba nhà khoa học Việt Nam này nhắc chúng ta rằng di sản tri thức lớn nhất không chỉ là số lượng công trình, mà là cách tri thức ấy chạm tới cuộc sống con người.
