Từ biểu tượng 120 năm đến quyết định phá dỡ không thể đảo ngược
Câu chuyện cầu Đuống – cây cầu 120 năm do người Pháp thiết kế và sắp bị phá dỡ khi cầu mới đưa vào khai thác năm 2026 – là một lát cắt tiêu biểu cho cách Việt Nam đang chuyển mình từ hạ tầng giao thông cũ kỹ sang các công trình hiện đại, đồng thời buộc xã hội phải lựa chọn giữa nhu cầu phát triển và việc gìn giữ những dấu tích cuối cùng của kiến trúc Pháp Việt Nam trên các tuyến giao thông huyết mạch.
Theo kế hoạch, khi cầu Đuống mới được đưa vào khai thác trong năm 2026, cầu Đuống hiện hữu sẽ bị tháo dỡ hoàn toàn. Quyết định này không chỉ thuần túy là một dự án kỹ thuật, mà là thời khắc chấm dứt vai trò của một công trình đã tồn tại hơn một thế kỷ, chứng kiến nhiều giai đoạn lịch sử. Vấn đề không phải là có phá dỡ hay không – vì về kỹ thuật, cây cầu đã đến giới hạn – mà là phá dỡ như thế nào, với thái độ nào trước di sản. Đây là lúc cần nhìn cầu Đuống cũ như một nhân vật lịch sử, chứ không phải chỉ là một khối sắt thép xuống cấp.
Cầu Đuống cũ: di sản kiến trúc Pháp và gánh nặng tuổi thọ
Cầu Đuống cũ được xây dựng từ năm 1902 trên Quốc lộ 1, kết nối phường Việt Hưng với xã Phù Đổng, Hà Nội. Công trình ban đầu do người Pháp thiết kế với 5 nhịp, 2 mố và 5 trụ; trụ chính có thể xoay để tàu thuyền đi qua – một chi tiết kỹ thuật thể hiện rõ dấu ấn kiến trúc Pháp Việt Nam trong giai đoạn thuộc địa. Trong chiến tranh, cầu bị đánh phá, chỉ còn lại hai mố, rồi được xây dựng lại và thông xe năm 1981, với cấu hình rút bớt trụ để tăng khoảng thông thuyền.
Sau nhiều lần sửa chữa, cầu đã bộc lộ giới hạn vật lý: kết cấu thép hoen gỉ, lan can bê tông nứt vỡ, cốt thép lộ ra, mặt cầu liên tục xuất hiện ổ gà. Nguy cơ không chỉ nằm ở độ bền mà còn ở tĩnh không thông thuyền – hiện chỉ khoảng 2,8 m, bề rộng khoang thông thuyền tại nhịp giữa khoảng 26 m, khiến tàu lớn khó qua lại. Khi mực nước thay đổi, chỉ tàu đến 600 tấn và sà lan container 24 TEU mới đi được, biến cầu thành “nút thắt cổ chai” trên tuyến sông Đuống. Đặt trên vai mình cả ký ức lịch sử lẫn sức ép giao thông hiện đại, cây cầu 120 năm không thể tiếp tục gồng gánh như cũ.
Cầu Đuống mới: bản lề cho hạ tầng giao thông hiện đại
Sau hơn ba năm thi công, cầu Đuống mới – công trình giao thông trọng điểm ở cửa ngõ Đông Bắc Hà Nội – đang dần hoàn thiện. Cầu được xây cách cầu cũ khoảng 100 m về phía hạ lưu sông Đuống, thuộc Dự án Nâng cấp tuyến vận tải thủy sông Đuống. Dự án được phê duyệt năm 2022, khởi công cuối 2023, với tổng mức đầu tư 1.848 tỷ đồng và do Ban Quản lý dự án Đường sắt làm chủ đầu tư. Công trình có hai hợp phần: cầu đường sắt dài khoảng 1.000 m (từ Km9+075 đến Km10+075) và cầu đường bộ dài khoảng 700 m, kết nối bằng các nút giao ở hai đầu cầu.
Điểm then chốt là tĩnh không thông thuyền: giai đoạn đầu đạt 7 m và có thể nâng lên 9,5 m trong tương lai, đáp ứng quy hoạch tuyến đường sắt đô thị số 1 và mở rộng không gian cho vận tải thủy. Nhịp chính của cầu đường bộ đang được gấp rút thi công với mục tiêu hợp long trong tháng 9/2026, dự kiến đưa vào khai thác ngay trong năm. Cùng với đó, mặt cầu, đường dẫn và các công trình phụ trợ được đẩy nhanh để kịp tiến độ. "Theo tài liệu dự án, cầu Đuống mới sẽ hợp long trong tháng 9/2026 và dự kiến đưa vào khai thác trong năm 2026." Đây không chỉ là thêm một cây cầu, mà là bước nâng cấp toàn bộ cấu trúc kết nối giữa đường bộ, đường sắt và đường thủy ở một cửa ngõ chiến lược.
Tác động với người dân: bớt tắc đường, khai thông đường thủy, thêm cơ hội kinh tế
Cầu Đuống cũ nhiều năm qua là nỗi ám ảnh giao thông: hai phần cầu chật hẹp thường xuyên ùn tắc giờ cao điểm, trong khi bên dưới, tàu thuyền bị giới hạn bởi tĩnh không thấp. Khi nước sông Đuống dâng cao mùa mưa bão, khoảng không dưới cầu càng thu hẹp, làm giảm năng lực vận tải thủy. Trong bối cảnh nhu cầu logistics tăng nhanh, không thể để một công trình cổ chặn đứng toàn bộ dòng lưu thông hàng hóa theo cả hai trục đường bộ và đường thủy.
Việc đầu tư cầu Đuống mới nhằm tăng năng lực kết nối đường bộ, đường sắt và giải quyết điểm nghẽn vận tải thủy trên sông Đuống. Khi hoàn thành, công trình được kỳ vọng tạo thêm năng lực kết nối giữa khu vực phía Đông, Đông Bắc Hà Nội với các tỉnh phía Bắc và Đông Bắc, đồng thời góp phần hoàn thiện mạng lưới giao thông đa phương thức tại cửa ngõ này. Nói cách khác, mỗi phút người dân bớt kẹt xe, mỗi chuyến tàu hàng giảm thời gian chờ dưới sông đều là lợi ích trực tiếp của cầu Đuống mới. Đây là trường hợp điển hình cho thấy đầu tư hạ tầng giao thông thông minh có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền cho phát triển kinh tế vùng.
Tạm biệt di sản, đón tương lai: chúng ta có thể làm tốt hơn?
Theo kế hoạch, sau khi cầu Đuống mới hoàn thành và đi vào khai thác, cầu Đuống cũ sẽ được tháo dỡ để mở rộng không gian thông thuyền, đồng thời tách dòng giao thông đường bộ, đường sắt khỏi công trình đã dùng nhiều thập kỷ. Về mặt vận hành, đây là quyết định hợp lý. Nhưng về cảm xúc, đó là một cuộc chia tay đầy hụt hẫng với một di sản kiến trúc Pháp Việt Nam hiếm hoi còn sót lại trên tuyến Quốc lộ 1.
Điều đáng tiếc là tranh luận xã hội về phương án bảo tồn một phần cấu kiện, trụ cầu hay tái hiện hình ảnh cây cầu 120 năm trong không gian công cộng gần như vắng bóng. Chúng ta thường chỉ bắt đầu tiếc nuối khi di sản đã biến mất. Cầu Đuống mới là bước tiến quan trọng của hạ tầng, nhưng nó nên đi cùng một cách ứng xử mới với quá khứ: ghi chép đầy đủ lịch sử cây cầu cũ, giữ lại những chi tiết tiêu biểu trong bảo tàng hoặc công viên chuyên đề, và xem quá trình phá dỡ không phải là xóa bỏ, mà là chuyển hóa ký ức. Nếu làm được điều đó, việc phá dỡ cầu cũ sẽ không còn là dấu chấm hết, mà là một chương mới trong câu chuyện phát triển.
