Mua sắm xanh: Từ khái niệm kỹ thuật đến động lực thị trường
Tiêu chuẩn mua sắm xanh trong ngành gỗ là bộ tiêu chí lựa chọn sản phẩm dựa trên nguồn nguyên liệu hợp pháp, độ bền, an toàn sức khỏe, khả năng bảo trì và hiệu quả sử dụng trong toàn bộ vòng đời, thay vì chỉ so sánh giá mua ban đầu; khi được áp dụng vào mua sắm công, các tiêu chuẩn này trở thành tín hiệu thị trường mạnh mẽ, buộc doanh nghiệp phải nâng cấp nội thất gỗ chất lượng và chuỗi cung ứng để đáp ứng yêu cầu mới. Mấu chốt ở đây là: Nhà nước không chỉ mua bàn ghế, tủ kệ cho công sở hay trường học, mà đang đặt ra luật chơi mới cho toàn bộ thị trường gỗ nội địa. Khi tiêu chuẩn mua sắm xanh được thiết kế rõ ràng và áp dụng nhất quán, cạnh tranh bằng giá rẻ, gỗ mờ nguồn gốc sẽ dần mất chỗ đứng trước những doanh nghiệp đầu tư bài bản vào chất lượng và nguyên liệu hợp pháp.
Thị trường gỗ nội địa: Lớn nhưng chưa thành động lực tăng trưởng
Ngành gỗ Việt Nam đã chứng minh năng lực sản xuất qua kim ngạch xuất khẩu tăng đều, nhưng thị trường gỗ nội địa vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng. Với hơn 100 triệu dân, đây lẽ ra phải là bệ phóng tăng trưởng, chứ không chỉ là “phần còn lại” sau xuất khẩu. Theo ông Ngô Sỹ Hoài, nếu duy trì tốc độ tăng trưởng 7–9% mỗi năm, quy mô thị trường có thể tiến tới khoảng 8 tỷ USD vào năm 2030. Con số này cho thấy dư địa tiêu dùng đồ gỗ trong nước là rất lớn, từ nội thất gia đình đến bàn ghế trường học, bệnh viện, công sở, đồ gỗ công trình, giấy, bao bì và vật liệu từ gỗ. Vấn đề không phải thiếu nhu cầu, mà là thiếu niềm tin vào chất lượng và nguồn gốc, khi chuỗi cung ứng còn phân mảnh, tiêu chuẩn chung và thông tin minh bạch về sản phẩm chưa được thiết lập đầy đủ.
Tiêu chuẩn mua sắm xanh: Chuyển cạnh tranh từ giá sang chất lượng
Điểm nghẽn lớn của thị trường gỗ nội địa là thiếu sự đồng bộ về tiêu chuẩn chất lượng, nguồn gốc nguyên liệu và thông tin sản phẩm, khiến người tiêu dùng khó phân biệt sản phẩm từ gỗ hợp pháp, bền, an toàn với hàng chỉ cạnh tranh bằng giá. Trong khi đó, hàng xuất khẩu phải đáp ứng yêu cầu chặt chẽ về truy xuất nguồn gốc và chất lượng, còn thị trường trong nước lại dễ dãi hơn, vô tình tạo bất lợi cho doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc. Tiêu chuẩn mua sắm xanh có thể đảo chiều cuộc chơi này: khi hồ sơ mời thầu yêu cầu rõ ràng về tính hợp pháp của gỗ, độ bền, khả năng sửa chữa, an toàn hóa chất, doanh nghiệp buộc phải đầu tư vào thiết kế, công nghệ chế biến và hệ thống kiểm soát chất lượng. Theo đề xuất của VIFOREST, giai đoạn 2028–2029 có thể áp dụng chuẩn mua sắm công xanh, nhãn sản phẩm gỗ bền vững và hệ thống tiêu chuẩn cho các nhóm sản phẩm chủ yếu, tạo nền tảng cạnh tranh dựa trên chất lượng thay vì giá rẻ.
Tác động tới người dùng: Bàn ghế trường học và câu chuyện sức khỏe
Nếu ai nghĩ tiêu chuẩn mua sắm xanh chỉ là chuyện của doanh nghiệp và cơ quan nhà nước thì khảo sát với 2.200 phụ huynh sẽ là lời phản biện mạnh mẽ: 90% cho rằng bàn ghế thấp khiến con em phải khom lưng, ngồi không thoải mái, tiềm ẩn nguy cơ bệnh về xương. Đây là ví dụ rõ ràng cho thấy lựa chọn nội thất gỗ chất lượng không thể chỉ dựa trên giá mua. Bàn ghế trường học phải phù hợp thể trạng học sinh, có độ bền, khả năng sửa chữa, an toàn hóa chất và nguồn gốc nguyên liệu rõ ràng. Khi mua sắm công xanh tính cả vòng đời sản phẩm, ngân sách nhà nước cũng được sử dụng hiệu quả hơn: sản phẩm giá mua cao hơn chưa chắc đắt hơn nếu dùng lâu dài, ít phải sửa chữa hoặc thay mới; ngược lại, giá thấp lại trở thành đắt đỏ nếu nhanh xuống cấp. Nói cách khác, tiêu chuẩn mua sắm xanh đang bảo vệ cả sức khỏe học sinh lẫn túi tiền người nộp thuế.
Cơ hội chiến lược cho ngành gỗ: Từ gia công sang tạo giá trị
Với ngành gỗ Việt Nam, khai thác thị trường nội địa không chỉ là câu chuyện tăng quy mô tiêu thụ mà còn là quá trình nâng cao chất lượng thị trường và giá trị sản phẩm. Mua sắm công xanh, nếu được thiết kế phù hợp, có thể tạo tín hiệu nhu cầu ổn định cho doanh nghiệp: khi trường học, bệnh viện, công sở và công trình công cộng đặt ra yêu cầu rõ ràng về độ bền, an toàn và nguồn gốc gỗ, nhà sản xuất có thêm cơ sở để đầu tư vào chế biến sâu, phát triển thương hiệu và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp chuyển từ gia công sang chủ động tạo dựng giá trị, phát huy lợi thế về thiết kế, văn hóa và hiểu biết người tiêu dùng trong nước. Nếu ngành gỗ không nắm bắt thời điểm tiêu chuẩn mua sắm xanh đang hình thành, thị trường gỗ nội địa sẽ tiếp tục bị bỏ ngỏ, còn doanh nghiệp sẽ mãi phụ thuộc vào đơn hàng xuất khẩu và biên lợi nhuận gia công. Ngược lại, biết tận dụng, mua sắm xanh có thể trở thành động lực tăng trưởng mới, bền vững và ít biến động hơn cho toàn ngành.
