Thị trường gỗ nội địa: từ “sân phụ” thành trụ cột chiến lược
Thị trường gỗ nội địa là không gian tiêu thụ các sản phẩm gỗ và nội thất trong nước, nơi doanh nghiệp Việt cung cấp hàng hóa cho hộ gia đình, công trình, mua sắm công và các ngành sử dụng vật liệu gỗ, đồng thời thiết lập những chuẩn mực về nguồn gốc, chất lượng và tiêu dùng bền vững cho toàn chuỗi giá trị. Sự chuyển hướng của ngành gỗ Việt Nam sang thị trường gỗ nội địa không chỉ là giải pháp tình thế khi xuất khẩu biến động, mà là quyết định chiến lược nhằm xây dựng một trụ cột tăng trưởng chủ động, ổn định và gắn với bản sắc tiêu dùng trong nước. Với dân số hơn 100 triệu người, quá trình đô thị hóa và nhu cầu về nhà ở, không gian sống tăng nhanh, dư địa thị trường này quá lớn để tiếp tục bị xem như “sân phụ” của ngành.
Hội thảo “Xây dựng thị trường gỗ nội địa hợp pháp, chất lượng và bền vững” trong khuôn khổ VIBE được tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh chính là tín hiệu cho thấy ngành đã nghiêm túc đặt lại bài toán chiến lược. Đây không phải một cuộc gặp gỡ mang tính hình thức, mà là nơi các hiệp hội, doanh nghiệp tiên phong và cơ quan quản lý cùng bàn cách định hình lại luật chơi: gỗ nội địa phải hợp pháp, an toàn, có xuất xứ rõ ràng và đáp ứng chuẩn chất lượng tương đương hàng xuất khẩu.
Động lực mới: quy mô dân số, hạ tầng thị trường yếu và sức ép cạnh tranh
Nếu trước đây doanh nghiệp gỗ “nghiện” đơn hàng xuất khẩu, thì bối cảnh hiện tại buộc cả ngành phải nhìn lại. Với hơn 100 triệu dân và mức chi tiêu bình quân cho sản phẩm gỗ, nội thất ước khoảng 50 USD/người/năm, thị trường trong nước có khả năng duy trì tăng trưởng 7–9% mỗi năm trong kịch bản kinh tế tăng nhanh. Nói cách khác, đây là khoản cầu đủ lớn để giữ công suất nhà máy, duy trì việc làm và dòng tiền cho doanh nghiệp trong những giai đoạn xuất khẩu chững lại.
Tuy vậy, “hạ tầng thị trường” lại tụt hậu so với nhu cầu. Các làng nghề, hộ sản xuất và doanh nghiệp nhỏ chiếm tỷ trọng lớn nhưng thiếu chuẩn chung về chất lượng, an toàn và nguồn gốc. Chuỗi cung ứng phân mảnh, thiếu minh bạch về độ bền, phát thải và thương hiệu khiến người tiêu dùng khó phân biệt đâu là sản phẩm đáng tin cậy. Cùng lúc, nguồn cung từ Trung Quốc đa dạng, giá cạnh tranh, len sâu vào thị trường nội địa qua thương mại điện tử và hệ thống phân phối, buộc doanh nghiệp Việt phải lựa chọn: hoặc nâng chuẩn, hoặc đánh mất thị trường ngay trên sân nhà.
Tiêu chuẩn bền vững và minh bạch: “giấy thông hành” mới của doanh nghiệp gỗ
Cốt lõi của cuộc chuyển hướng không nằm ở việc bán được bao nhiêu sản phẩm, mà ở việc thị trường gỗ nội địa sẽ được xây trên nền tảng nào. Các hiệp hội ngành đã nhấn mạnh: thị trường này phải có chuẩn mực rõ ràng về nguồn gốc gỗ, tính hợp pháp, chất lượng và độ an toàn, coi gỗ hợp pháp là chuẩn tối thiểu trong mọi giao dịch. Điều này đồng nghĩa với việc những mô hình kinh doanh “mờ nguồn gốc”, không quan tâm đến phát thải hay độ bền, sẽ khó còn đất sống nếu hệ thống tiêu chuẩn được siết chặt.
Nhìn rộng hơn, việc đặt tiêu chuẩn bền vững gỗ không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà là chiến lược cạnh tranh. Khi thị trường nội địa được định vị như động lực tăng trưởng chủ động, nó phải đủ lớn để hình thành các chuẩn về sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu dùng bền vững. Nói cách khác, doanh nghiệp nào đầu tư sớm vào minh bạch, chứng chỉ rừng trồng, kiểm soát phát thải và chất lượng sản phẩm gỗ sẽ nắm lợi thế dài hạn – cả trong nước lẫn khi quay lại sân chơi quốc tế.
Chất lượng sản phẩm gỗ: thước đo lòng tin của người tiêu dùng Việt
Người tiêu dùng Việt ngày càng đòi hỏi nhiều hơn ở chất lượng sản phẩm gỗ: không cong vênh, chịu được độ ẩm, an toàn cho sức khỏe và thân thiện môi trường. Thế nhưng thị trường nội địa hiện vẫn đầy khoảng trống về chất lượng, nguồn gốc và truy xuất sản phẩm. Chuỗi cung ứng phân mảnh, thiếu minh bạch về độ bền, phát thải khiến cùng một loại bàn, ghế, tủ, nhưng chất lượng dao động rất lớn giữa các nhà cung cấp. Đây là điểm yếu nếu ngành muốn biến thị trường trong nước thành nơi xây dựng thương hiệu dài hạn.
Theo chia sẻ của doanh nghiệp nội thất, một trở ngại lớn là hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật cho gỗ và nội thất trong điều kiện khí hậu Việt Nam chưa đồng bộ. Sản phẩm gỗ phải chịu tác động mạnh của nhiệt độ, độ ẩm, trong khi tiêu chuẩn về độ bền, độ phát thải, an toàn vẫn thiếu tính bắt buộc rộng rãi. Nếu không nhanh chóng hoàn thiện khung tiêu chuẩn và cơ chế kiểm soát, ngành gỗ khó thuyết phục người tiêu dùng rằng hàng Việt có thể vừa đẹp, vừa bền, vừa an toàn – chứ không chỉ cạnh tranh bằng giá rẻ.
MDF VRG Quảng Trị và hướng phát triển xanh ngành gỗ
Điểm tích cực là đã xuất hiện những doanh nghiệp coi phát triển xanh ngành gỗ là chiến lược dài hạn, chứ không phải khẩu hiệu. MDF VRG Quảng Trị – thành viên của một tập đoàn lớn – là ví dụ tiêu biểu khi vừa xây dựng năng lực sản xuất, vừa kiên trì chuyển dịch theo hướng sản xuất xanh. Với hai dây chuyền công nghệ châu Âu tổng công suất 180.000 m³/năm, doanh nghiệp đầu tư nâng chất lượng ván MDF, HDF để phục vụ cả thị trường trong nước lẫn xuất khẩu.
Điều đáng nói là công ty ưu tiên sử dụng gỗ rừng trồng được quản lý bền vững, tối ưu hóa quy trình sản xuất, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải, hướng tới mô hình nhà máy xanh tự động hóa cao. Các dòng sản phẩm phát thải thấp như MDF/HDF HMR E1, E0, EPA TSCA, HMR V313 góp phần bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và môi trường, đồng thời tăng mức độ tin cậy trong mắt khách hàng và đối tác. Hành trình chuyển đổi xanh của chính doanh nghiệp được mô tả là một quá trình lâu dài, cần đầu tư liên tục, cho thấy đây không phải cuộc chơi cho những ai chỉ tìm lợi ích ngắn hạn.
Kết luận: Thị trường gỗ nội địa chỉ bền khi doanh nghiệp dám chơi “cuộc chơi chuẩn mực”
Nếu coi thị trường gỗ nội địa là “kho dự trữ” đơn hàng mỗi khi xuất khẩu khó khăn, ngành gỗ sẽ khó đi xa. Dữ liệu về quy mô dân số, mức chi tiêu và kịch bản tăng trưởng cho thấy đây đủ sức trở thành trụ cột song song, giúp doanh nghiệp giữ công suất, việc làm và dòng tiền. Nhưng để tận dụng được, doanh nghiệp phải chấp nhận một cuộc chơi khác: minh bạch nguồn gốc, nâng chất lượng sản phẩm gỗ, tuân thủ tiêu chuẩn bền vững và đầu tư cho phát triển xanh.
VIBE cùng các hội thảo gần đây đã phác thảo khung khổ của cuộc chơi đó: gỗ hợp pháp là chuẩn tối thiểu; tiêu chuẩn bền vững gỗ và truy xuất nguồn gốc là yêu cầu bắt buộc; phát triển xanh ngành gỗ là con đường không thể đảo ngược. Phần còn lại thuộc về lựa chọn của từng doanh nghiệp. Ai xem thị trường trong nước là nơi thử nghiệm, hiểu người Việt, xây thương hiệu và nâng giá trị sản phẩm, người đó sẽ nắm lợi thế khi “sân nhà” thực sự trở thành thị trường gỗ nội địa chuẩn mực, minh bạch và bền vững.
