Thỏa thuận 65 tỷ thùng dầu: tham vọng lớn, tiền lệ nguy hiểm
Thỏa thuận dầu mỏ Mỹ Venezuela là một cam kết hợp tác năng lượng 25 năm, trong đó Mỹ và một đối tác tư nhân được quyền phát triển 17 mỏ dầu chiến lược của Venezuela, kiểm soát một phần trữ lượng khoảng 65 tỷ thùng dầu thông qua cấu trúc sở hữu cổ phần và chứng quyền kéo dài tới 100 năm, gắn với mục tiêu tăng sản lượng hơn 1,5 triệu thùng mỗi ngày và củng cố an ninh năng lượng Mỹ.
Tổng thống lâm thời Delcy Rodriguez tuyên bố thỏa thuận năng lượng 25 năm với Mỹ nhằm phát triển 17 mỏ dầu chiến lược, nâng sản lượng hơn 1,5 triệu thùng/ngày. Một ngày trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố kế hoạch để Mỹ nắm quyền kiểm soát một phần trữ lượng 65 tỷ thùng dầu của Venezuela thông qua quan hệ đối tác với doanh nghiệp tư nhân. Nhà Trắng quảng bá đây là bước đi bảo đảm an ninh năng lượng và ảnh hưởng chiến lược tại Tây bán cầu. Vấn đề là: tham vọng này không chỉ là thêm một nguồn cung dầu, mà là một tiền lệ pháp lý và ngoại giao chưa từng có, có thể mở cánh cửa cho những thỏa thuận tương tự được biện minh bằng khẩu hiệu “an ninh năng lượng”.
Mỹ và một nhà khai thác tư nhân tại Venezuela đã lập một công ty mới, được trao quyền khai thác các mỏ chưa được phát triển trong 100 năm, với quy mô trữ lượng chỉ đứng sau Saudi Aramco theo mô tả của quan chức Nhà Trắng. Phần dầu Mỹ nhận về sẽ được đưa vào kho dự trữ chiến lược Mỹ (SPR) và cung cấp cho quân đội. Nghe có vẻ là chiến thắng kép: Venezuela được hứa hẹn nguồn thu để vực dậy nền kinh tế, Washington có thêm nguồn dầu dài hạn. Nhưng khi một thỏa thuận bị chính các cựu cố vấn năng lượng Mỹ mô tả là “chưa từng có tiền lệ về pháp lý lẫn ngoại giao”, đó là dấu hiệu cho thấy cái giá rủi ro có thể vượt xa những lời tuyên bố chiến thắng ban đầu.
Công cụ chứng quyền: lá chắn chống pha loãng hay chiếc còng pháp lý?
Thỏa thuận này được bán cho công chúng như việc Mỹ nắm 35% cổ phần, nhưng cấu trúc thực tế tinh vi hơn nhiều và cho thấy Washington đang cố “khóa” lợi ích của mình trước mọi kịch bản tài chính tương lai. Lầu Năm Góc đã cơ cấu lại phần lợi ích thành các chứng quyền với giá thực hiện rất thấp, cho phép Mỹ mua thêm cổ phần của North American Blue Energy Partners (NABEP) bất cứ khi nào cần, mà không bắt buộc phải thực hiện. Đây là thiết kế rõ ràng nhằm giảm thiểu rủi ro bị pha loãng khi NABEP gọi thêm vốn.
NABEP, do doanh nhân Venezuela Alejandro Betancourt kiểm soát, được trao quyền khai thác trong 100 năm đối với 17 mỏ dầu với trữ lượng ước tính khoảng 65 tỷ thùng, trong đó có các tài sản từng do doanh nghiệp Nga, Trung Quốc hoặc các công ty gắn với chính quyền cũ kiểm soát. Công ty dự kiến đầu tư gần 100 tỷ USD để mở rộng hoạt động, nâng sản lượng lên hơn 1 triệu thùng/ngày và hiện đã tăng sản lượng từ khoảng 18.000 lên hơn 200.000 thùng/ngày sau khi tự đầu tư gần 1 tỷ USD. Muốn đạt quy mô đó, NABEP gần như chắc chắn phải tiếp tục phát hành thêm cổ phần, nghĩa là rủi ro pha loãng lợi ích là rất rõ.
Mỹ vẫn được hưởng cổ tức như một cổ đông hiện hữu trước khi thực hiện chứng quyền, đồng thời giữ trong tay quyền mua thêm cổ phần với giá thấp khi NABEP phát hành mới. Về lý thuyết, cơ chế này bảo vệ tỷ lệ lợi ích 35% của Washington, ngay cả khi giá trị doanh nghiệp tăng nhờ dòng vốn mới. Nhưng chính kiểu cấu trúc “khóa quyền kiểm soát” này khiến thỏa thuận đứng trên lằn ranh mỏng giữa hợp tác thương mại và chi phối tài nguyên. Khi lợi ích Mỹ được trói chặt bằng công cụ tài chính dài hạn, bất kỳ chính quyền mới nào ở Caracas muốn tái đàm phán đều phải đối mặt với một mạng lưới cam kết pháp lý phức tạp, tiềm ẩn tranh chấp quốc tế kéo dài.
Ẩn số pháp lý và chính trị: 25 năm cam kết trên nền quyền lực biến động
Thỏa thuận dầu mỏ 25 năm Mỹ–Venezuela được chính các nhân vật trong giới hoạch định năng lượng Mỹ mô tả là chưa từng có tiền lệ về pháp lý lẫn ngoại giao. Điều này không phải lời nói cường điệu. Thứ nhất, đây là cam kết được ký giữa một chính quyền lâm thời ở Caracas và một chính quyền Mỹ vốn có thể thay đổi sau mỗi kỳ bầu cử. Thứ hai, nó dựa trên việc Mỹ đã bắt giữ và lật đổ cựu Tổng thống Nicolas Maduro, rồi tìm cách khôi phục ngành dầu mỏ Venezuela trên nền trật tự quyền lực mới. Tính hợp pháp quốc tế của một thỏa thuận tài nguyên xuất phát từ bối cảnh ấy sẽ là chủ đề tranh cãi lâu dài.
Một cựu cố vấn năng lượng cấp cao của Tổng thống Joe Biden cảnh báo thỏa thuận sẽ đối mặt với “rất nhiều thách thức”. Nếu đảng Dân chủ trở lại nắm quyền tại Washington, họ hoàn toàn có thể xem lại hoặc rút khỏi thỏa thuận; các chính quyền tương lai của Venezuela cũng có thể làm điều tương tự. Lịch sử cho thấy Caracas từng hai lần trục xuất nhà đầu tư nước ngoài, nên cam kết 25 năm không phải tấm vé miễn nhiễm với rủi ro chính trị. Nhiều chi tiết quan trọng vẫn mơ hồ, từ việc ai chịu chi phí khổng lồ để khôi phục hạ tầng dầu khí đến cấu trúc quyền lợi của Mỹ trong công ty mới. Những khoảng trống này là mồi lửa cho tranh chấp nội bộ và quốc tế nếu lợi ích các bên không còn song hành.
Giới đầu tư vì thế có lý do để dè dặt. Giá trị kinh tế của 65 tỷ thùng trữ lượng phụ thuộc nhiều vào khả năng NABEP và các đối tác huy động vốn, đưa công nghệ vào mỏ và khôi phục sản xuất. Khi mà rủi ro bị kẹt giữa tranh chấp chính trị Mỹ–Venezuela, giữa các phe ở Caracas, và giữa Mỹ với các đối thủ như Trung Quốc, Nga vẫn còn lớn, thì mọi quyết định rót vốn dài hạn đều giống đặt cược vào sự ổn định của một hệ thống quyền lực vốn thay đổi liên tục.
Lợi ích thực tế với người dân Mỹ và Venezuela: kỳ vọng và ảo tưởng
Một trong những luận điểm bán hàng lớn nhất của thỏa thuận là nó sẽ giúp tăng nguồn cung cho Mỹ và “cứu” nền kinh tế Venezuela. Tổng thống lâm thời Delcy Rodriguez ước tính thỏa thuận có thể mang lại nguồn thu khổng lồ cho nhà nước, giúp khôi phục kinh tế và tăng nguồn thu cho chính phủ. Trong khi đó, Washington cam kết phần dầu Mỹ nhận sẽ được đưa vào kho dự trữ chiến lược Mỹ và cung cấp cho quân đội, đồng thời Mỹ có thể mua 20% sản lượng với mức giá dựa trên chi phí sản xuất thay vì giá thị trường, còn phần sản lượng còn lại mua theo cơ chế thị trường.
Nhưng lợi ích với người dân thường không rõ ràng như vậy. Thượng nghị sĩ Dân chủ Tim Kaine cho rằng ông Trump ngay từ đầu đã nhắm đến dầu mỏ Venezuela và “không chắc giá xăng có thể giảm nhờ bước tiến này”. Lý do rất cụ thể: dầu Venezuela chủ yếu là dầu nặng, hàm lượng lưu huỳnh cao, không hoàn toàn phù hợp với cơ cấu hiện tại của kho dự trữ chiến lược Mỹ. Trữ lượng 65 tỷ thùng không đồng nghĩa với lượng dầu có thể lập tức đưa ra thị trường; những mỏ bị xuống cấp vì thiếu đầu tư sẽ cần thời gian dài và lượng vốn lớn để khôi phục. Nói cách khác, những ai kỳ vọng giá xăng Mỹ hạ ngay đang bấu víu vào ảo tưởng.
Với người dân Venezuela, rủi ro không kém phần phức tạp. Nếu dự án thành công, việc đưa thêm hàng trăm nghìn, thậm chí hơn 1 triệu thùng dầu mỗi ngày ra thị trường sẽ bổ sung nguồn cung đáng kể cho thị trường toàn cầu, mang lại nguồn thu mới cho Caracas. Nhưng khi quyền marketing hơn 65 tỷ thùng trữ lượng đã được trao cho NABEP trong 100 năm, câu hỏi là bao nhiêu phần trong giá trị đó thực sự quay trở lại dưới dạng phúc lợi xã hội, và bao nhiêu sẽ bị cố định trong cấu trúc lợi ích ưu tiên cho Washington và đối tác tư nhân.
Địa chính trị năng lượng: Mỹ thay chỗ Nga, Trung Quốc, trật tự nào cho khu vực?
Ở tầng địa chính trị năng lượng, thỏa thuận dầu mỏ Mỹ Venezuela không chỉ là một hợp đồng dài hạn; đó là bước tái bố trí quyền lực trong lòng Tây bán cầu. Nhà Trắng nhấn mạnh đây là bước đi nhằm củng cố an ninh năng lượng và ảnh hưởng chiến lược của Mỹ tại khu vực. Một số tài sản dầu khí trong gói 17 mỏ này trước đây do các công ty Nga, Trung Quốc hoặc doanh nghiệp gắn với chính quyền cũ kiểm soát, nghĩa là Mỹ đang trực tiếp thay thế sự hiện diện của các đối thủ ở một trong những quốc gia sở hữu trữ lượng dầu lớn nhất thế giới.
Quyền mua 20% sản lượng theo chi phí sản xuất và các quyền liên quan đến quản trị giúp Washington không chỉ có dầu giá ưu đãi mà còn có tiếng nói bền vững trong một dự án chiến lược. Về dài hạn, nếu Venezuela thực sự đưa thêm hàng trăm nghìn đến hơn 1 triệu thùng/ngày ra thị trường, nguồn cung này sẽ ảnh hưởng đến cả thị trường toàn cầu chứ không chỉ riêng Mỹ. Điều đó có thể làm suy yếu vị thế xuất khẩu của một số nhà cung cấp khác, đồng thời tăng sức nặng của Washington trong các đàm phán năng lượng quốc tế.
Nhưng một khi tài nguyên của một quốc gia được tích hợp sâu vào kho dự trữ chiến lược Mỹ và nhu cầu của quân đội Mỹ, việc tách rời sẽ cực kỳ khó, nếu không muốn nói là bất khả trong ngắn hạn. Venezuela đứng trước lựa chọn khó: hoặc chấp nhận để an ninh năng lượng quốc gia gắn chặt với ưu tiên chiến lược của Washington, hoặc đối mặt nguy cơ bị cô lập tài chính nếu phá vỡ thỏa thuận. Kết luận rõ ràng nhất là: đây không chỉ là hợp đồng về 65 tỷ thùng dầu, mà là bản hợp đồng dài hạn tái định hình vị thế của Venezuela trong trật tự địa chính trị khu vực – và cái giá chủ quyền có thể cao hơn nhiều so với những gì người dân hai nước được nghe trong các tuyên bố “thắng lợi lịch sử”.
