Khỏe mạnh không đồng nghĩa với an toàn
Sốt xuất huyết là bệnh do virus Dengue gây ra, có thể chuyển nặng khi huyết tương thoát khỏi mạch máu, làm giảm thể tích tuần hoàn và dẫn đến sốc, suy hô hấp hoặc tổn thương cơ quan, kể cả ở người trước đó khỏe mạnh. Vì vậy, thể trạng tốt không phải lý do để tự tin chờ bệnh tự khỏi. Người mắc sốt xuất huyết nặng có thể tụt huyết áp, chảy máu hoặc tổn thương nhiều cơ quan; trì hoãn thăm khám và điều trị không đúng cách làm tăng nguy cơ biến chứng. Giai đoạn cần cảnh giác thường rơi vào khoảng ngày thứ ba đến ngày thứ bảy, lúc người bệnh có thể bắt đầu hạ sốt. Hạ nhiệt không nhất thiết là dấu hiệu hồi phục: cơ thể ban đầu có thể còn bù trừ, khiến người bệnh tỉnh táo dù tuần hoàn đang xấu đi. Đừng lấy việc hết sốt làm căn cứ duy nhất để ngừng theo dõi.
Một lần mắc trước cũng không bảo vệ hoàn toàn cho những lần sau. Virus Dengue có bốn type; khi tái nhiễm type khác, kháng thể từ lần bệnh trước có thể không loại bỏ hết virus mới và có thể làm phản ứng viêm mạnh hơn. Dù vậy, lần nhiễm đầu cũng có thể trở nặng: không thể dự đoán an toàn chỉ dựa vào số lần mắc.
Diễn tiến nguy hiểm có thể khó nhận ra
Khi tính thấm thành mạch tăng, huyết tương thoát ra ngoài lòng mạch, máu cô đặc và thể tích tuần hoàn giảm; huyết áp có thể tụt nhanh, còn dịch thoát ra có thể gây tràn dịch và suy hô hấp. Đây là lý do người bệnh đôi khi trông có vẻ đỡ hơn ngay trước khi diễn tiến xấu. Các dấu hiệu sốt xuất huyết cần đi cấp cứu gồm đau bụng nhiều, nôn liên tục, mệt lả, vật vã hoặc lừ đừ; chảy máu cam, chảy máu chân răng, nôn ra máu hay đi ngoài phân đen; tiểu ít, khó thở hoặc tay chân lạnh. Những biểu hiện này cần được xử trí khẩn cấp, kể cả khi thân nhiệt đã trở về bình thường. Đừng chờ tất cả dấu hiệu cùng xuất hiện mới tìm trợ giúp.
Biểu hiện cũng khác nhau theo nhóm tuổi. Một nghiên cứu trên 1.528 bệnh nhân ghi nhận trẻ em gặp thoát huyết tương và sốc thường xuyên hơn, trong khi người lớn có xu hướng chảy máu, tổn thương nội tạng và giảm tiểu cầu nặng hơn. Điều đó không có nghĩa chỉ một nhóm mới cần cảnh giác; người lớn khỏe mạnh vẫn có thể chuyển nặng. Với trẻ sốt cao trên hai ngày, cần đưa trẻ đi khám ngay nếu quấy khóc, bứt rứt hoặc li bì, đau bụng, có biểu hiện chảy máu, tay chân lạnh, nằm một chỗ, bỏ bú hay bỏ ăn uống.
Sốt xuất huyết ở trẻ có thể cần hồi sức chuyên sâu
Sốt xuất huyết ở trẻ có thể diễn tiến nhanh, kể cả khi mới khởi bệnh vài ngày. Một bé 27 tháng tuổi nhập viện sau ba ngày sốt cao, nôn và lừ đừ; chỉ 12 giờ sau, trẻ suy hô hấp, tím tái, da nổi bông và tụt huyết áp. Bé bị viêm cơ tim, sốc tim và tổn thương gan, thận; ê-kíp điều trị phải dùng ECMO hỗ trợ tim phổi, lọc máu liên tục tám đợt và hỗ trợ nhiều cơ quan. Sau gần năm tuần chạy ECMO cùng hồi sức tích cực, chức năng tim dần hồi phục; trẻ ra viện sau gần hai tháng điều trị. Một trường hợp khác là trẻ sơ sinh 17 ngày tuổi bị sốc sốt xuất huyết, rối loạn đông máu và tổn thương gan nặng. Những ca này cho thấy vì sao tự mua thuốc hoặc chờ bệnh tự qua là lựa chọn nguy hiểm.
Hồi sức bằng ECMO hay lọc máu là những can thiệp chuyên sâu dành cho tình trạng nguy kịch, không phải điều người bệnh có thể xử trí tại nhà. Bài học thiết thực hơn là nhận ra dấu hiệu sớm và đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá, theo dõi. Trẻ nhỏ không phải lúc nào cũng mô tả được đau hay khó thở; phụ huynh nên để ý mức tỉnh táo, bú ăn, nôn ói, tuần hoàn ở tay chân và biểu hiện chảy máu. Khi trẻ lừ đừ, tay chân lạnh hoặc bỏ bú, cần hành động ngay thay vì chờ đến lịch khám tiếp theo.
Theo dõi đúng ngày, đi khám đúng lúc
Nếu sốt cao kèm đau đầu, đau nhức người, buồn nôn, nôn nhiều hoặc nghi mắc sốt xuất huyết, hãy đi khám để xác định nguyên nhân thay vì tự đoán bệnh. Nếu được điều trị ngoại trú, cần tái khám và làm xét nghiệm theo lịch hẹn, đặc biệt trong khoảng ngày thứ ba đến ngày thứ bảy. Việc theo dõi không nên dừng lại chỉ vì đã hạ sốt. Cũng không nên tự dùng thuốc không rõ loại hoặc tự xử trí theo kinh nghiệm của người khác: điều trị không phù hợp có thể làm chậm việc nhận ra diễn tiến nguy hiểm. Nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, hãy đến cơ sở y tế ngay.
Kết luận cần nhớ rất rõ: sức khỏe tốt không loại trừ sốt xuất huyết nặng, và hạ sốt không bảo đảm đã qua cơn nguy hiểm. Theo dõi sát, tuân thủ lịch tái khám và tìm chăm sóc y tế kịp thời là cách thiết thực nhất để hạn chế nguy cơ biến chứng sốt xuất huyết. Phòng bệnh cũng cần được duy trì bằng cách diệt muỗi, lăng quăng, ngủ mùng và chủ động theo dõi sức khỏe trẻ.
