Nghịch lý huy chương Olympic Toán học và khoảng trống sau bục vinh quang
Nghịch lý huy chương Olympic Toán học ở Việt Nam là hiện tượng chúng ta liên tục đạt thứ hạng cao, sở hữu nhiều huy chương IMO và được ca ngợi về thành tích, nhưng lại chưa xây dựng được một hệ thống phát hiện tài năng, nuôi dưỡng đam mê và phát triển sự nghiệp toán học bền vững cho số đông học sinh giỏi, khiến rất ít người thực sự trở thành nhà toán học lớn và đóng góp dài lâu cho nền khoa học. Việt Nam đã dự 51 kỳ Olympic Toán quốc tế với 19 lần vào top 5, 19 lần top 10 và 12 lần top 20. Những con số đẹp này cho thấy năng lực luyện thi của hệ thống, nhưng câu hỏi cần dũng cảm đặt ra là: sau mỗi mùa huy chương IMO, chúng ta còn lại điều gì ngoài vài cái tên nổi bật trong năm đó?
Nguyễn Lê Nhật Nam: Huy chương IMO từ 2 giờ tự học mỗi ngày
Trường hợp Nguyễn Lê Nhật Nam là một minh họa sinh động cho sức nặng của nỗ lực cá nhân trong bối cảnh hệ thống chưa tối ưu. Khi bảng điểm Olympic Toán học quốc tế (IMO) 2026 được công bố, Nam – học sinh lớp 12 Toán 1 Trường THPT Chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội – biết mình giành Huy chương Vàng và góp phần đưa đội tuyển lên vị trí thứ 5 thế giới. Điều đáng chú ý là Nam chủ động giới hạn thời gian tự học còn không quá hai giờ mỗi ngày, tập trung ngủ đủ, rèn sức khỏe và suy nghĩ sâu về từng bài toán thay vì chạy đua giải đề. Trước đó, Nam từng “trượt” vòng chọn đội tuyển IMO vì chỉ đạt giải Nhì học sinh giỏi quốc gia và phải đối diện với hoài nghi về năng lực của chính mình. Cú vấp ấy không được hệ thống biến thành một chương trình hỗ trợ bài bản; Nam tự mình điều chỉnh chiến lược học để quay lại mạnh hơn.
Hệ thống phát hiện tài năng toán học: giỏi luyện thi, yếu nuôi dưỡng
Thành tích đều đặn ở các kỳ Olympic Toán học tạo cảm giác Việt Nam đang phát hiện và nuôi dưỡng tài năng toán học hiệu quả. Nhưng theo GS. TS Phùng Hồ Hải, điều đó chỉ đúng trong phạm vi “bồi dưỡng cho thành tích IMO”, còn để nói là nuôi dưỡng tài năng toán học thì “nếu vậy thì chắc nền toán học của ta bây giờ phải phát triển hơn rồi”. Nhiều học sinh được chọn vào vòng tuyển đội tuyển không thực sự đi vì đam mê, mà vì đã giỏi sẵn và được thầy cô thuyết phục bằng màu cờ sắc áo. Ngược lại, nhiều em say mê toán lại thiếu phong trào, cộng đồng và người hướng dẫn nên không có cơ hội phát triển. Tập trung phát hiện tài năng qua vài trường chuyên khiến cơ hội không bình đẳng: vẫn chỉ khoảng dăm-mười tỉnh có học sinh dự tuyển IMO, các địa phương khác gần như đứng ngoài cuộc chơi này.
Luyện thi huy chương IMO không thay thế được việc gieo mầm đam mê
Cách tiếp cận hiện nay đặt huy chương IMO vào trung tâm, khiến Olympic Toán học trở thành sân chơi mang nặng áp lực chỉ tiêu cho học sinh, giáo viên, trường và cơ quan quản lý. Khi lợi ích đi kèm thành tích quá lớn, cả hệ thống có xu hướng tối ưu cho kết quả ngắn hạn, không phải cho con đường lâu dài của tài năng toán học. Việc bồi dưỡng bị “méo” thành luyện thi quá đà, tập trung vào dạng bài, kỹ thuật, trong khi ít khuyến khích sự sáng tạo và hiểu sâu xem toán học thực sự là gì. So sánh với những nước có nền toán học phát triển như Pháp, Ý, Đức, Việt Nam có thể xếp hạng tốt hơn tại IMO nhưng lại thua xa về số người đoạt huy chương sau này trở thành nhà toán học tên tuổi. Nói cách khác, hệ thống hiện tại chế tạo “cao thủ thi đấu” nhiều hơn là phát hiện và nuôi dưỡng tài năng toán học đúng nghĩa.
Cần cải cách cách phát hiện và phát triển tài năng vượt khỏi khuôn khổ IMO
Nếu không muốn huy chương IMO tiếp tục che khuất một nền toán học thiếu chiều sâu, Việt Nam phải cải cách cách phát hiện tài năng toán học. Quan điểm của GS Phùng Hồ Hải là cần giảm áp lực thành tích, thay đổi cách tuyển chọn đội tuyển theo hướng thực chất hơn. Một đề xuất đáng chú ý là chuyển việc tổ chức kỳ thi chọn đội tuyển IMO về cho Hội Toán học, với vai trò phát hiện tài năng, trong khi nhà nước đầu tư kinh phí bồi dưỡng. Điều này có thể mở đường cho một mạng lưới rộng hơn, không chỉ dựa vào trường chuyên và vài tỉnh mạnh, mà tạo sân chơi cho học sinh ở nhiều địa phương. Câu chuyện của Nhật Nam – người sau khi kết thúc phổ thông đã chọn ngành Sư phạm Toán tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội – cho thấy nếu được định hướng và hỗ trợ đúng, những người từng đeo huy chương Olympic Toán học có thể trở thành nhân tố gieo mầm đam mê cho thế hệ sau, chứ không chỉ là những cái tên trên bảng vàng.
