Từ ‘cung điện ngầm’ Ialy đến tham vọng tích năng Bác Ái
Nhà máy thủy điện ngầm là công trình điện được xây dựng chủ yếu dưới lòng núi, với gian máy, đường hầm dẫn nước và hệ thống thiết bị đặt ở độ sâu hàng trăm mét, nhằm tận dụng cấu trúc địa chất để tối đa hóa cột nước, tăng hiệu quả phát điện, đồng thời bảo đảm an toàn trước tác động khí hậu, thiên tai và tối ưu sử dụng không gian mặt đất. Đây không chỉ là lựa chọn kỹ thuật, mà là quyết định chiến lược về cách một quốc gia tổ chức hệ thống năng lượng trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh và áp lực chuyển dịch xanh ngày càng lớn. Ẩn sâu giữa đại ngàn Gia Lai, thủy điện Ialy Gia Lai tạo nên gian máy ngầm được ví như “cung điện dưới lòng đất”, nằm ở độ sâu khoảng 600m trong lòng núi và kết nối bên ngoài bằng đường hầm dài tương đương. Cách xa hàng trăm cây số, trên dãy núi Khánh Hòa, dự án thủy điện tích năng Bác Ái lại được xây dựng hoàn toàn dưới đất ở độ sâu trung bình 450–500m, với hệ thống đường hầm dài tới 17km. Khi đặt hai công trình cạnh nhau, ta thấy rõ một tầm nhìn: Việt Nam đang biến địa hình núi non thành “bộ nhớ năng lượng” của quốc gia, chứ không chỉ là cảnh quan du lịch.
Ialy: ‘Trái tim năng lượng’ ngầm của Tây Nguyên và miền Nam
Nếu phải chọn một biểu tượng cho năng lực làm chủ công trình ngầm sâu núi, thủy điện Ialy xứng đáng đứng hàng đầu. Khởi công ngày 4/11/1993, công trình nằm ở bậc thang thứ 3 trong hệ thống 9 bậc thủy điện trên sông Sê San, thuộc xã Chư Păh, Gia Lai, cách Pleiku khoảng 40km về phía Tây Bắc. Trước khi đập được xây dựng, nơi đây là thác Ialy cao khoảng 40m, nay đã trở thành hồ chứa rộng 64km2, tích trữ lượng nước khổng lồ cho các tổ máy. Tổ máy đầu tiên hòa lưới ngày 12/5/2000 và toàn bộ nhà máy khánh thành 27/4/2002. Với 4 tổ máy công suất thiết kế 720MW, Ialy cung cấp bình quân 3,65 tỷ kWh/năm – con số đủ nói lên vị thế “trái tim năng lượng”. Dự án mở rộng khởi công tháng 6/2021 giàu tính toán chiến lược: bổ sung thêm 360MW công suất, nâng tổng công suất lên 1.080MW. Theo báo cáo, phần mở rộng giúp tăng thêm khoảng 233,2 triệu kWh/năm, đồng thời giảm chi phí nhiên liệu hóa thạch và phát thải CO2. Vai trò của Ialy trong an ninh năng lượng Việt Nam không chỉ nằm ở mức sản lượng. Gian máy ngầm sâu 600m của nhà máy thủy điện ngầm này cho phép điều tiết hệ thống điện linh hoạt, phủ đỉnh phụ tải nhanh, đặc biệt là đáp ứng nhu cầu tăng đột biến của khu vực miền Nam trong các giờ cao điểm. Nhờ nguồn điện ổn định, liên tục, Tây Nguyên có điều kiện phát triển công nghiệp chế biến, sản xuất, xuất khẩu, còn cả hệ thống điện quốc gia hưởng lợi từ độ tin cậy vận hành cao hơn.
Bác Ái: ‘Pin nước khổng lồ’ tích năng lớn nhất Đông Nam Á
Nếu Ialy là minh chứng cho năng lực chinh phục công trình ngầm sâu núi, thì nhà máy thủy điện tích năng Bác Ái lại là bước nhảy về tư duy năng lượng. Dự án này sở hữu công suất 1.200MW và được giới thiệu là nhà máy tích năng đầu tiên, đồng thời lớn nhất Đông Nam Á trong lĩnh vực thủy điện tích năng. Khác với thủy điện truyền thống, nhà máy hoạt động như một thiết bị lưu trữ: khi nhu cầu điện thấp, nguồn điện dư từ hệ thống được dùng để bơm nước từ hồ Sông Cái lên hồ trên; khi phụ tải tăng cao, nước lại được xả xuống qua tuabin để phát điện, giúp cân bằng và ổn định hệ thống. Điểm quan trọng là toàn bộ nhà máy thủy điện ngầm này được đặt ở độ sâu 450–500m, cùng hệ thống hầm dẫn nước khoảng 3,7km và tổng chiều dài hầm lên tới 17km. Đây là công trình ngầm sâu núi đòi hỏi công nghệ thi công hầm hiện đại, cùng khả năng quản lý rủi ro địa chất – đúng nghĩa một bài kiểm tra năng lực kỹ thuật của Việt Nam. Theo đánh giá, “với công suất 1.200MW, công trình được ví như một ‘pin nước khổng lồ’, có khả năng lưu trữ nguồn điện dư từ điện gió, điện mặt trời và cả điện hạt nhân trong tương lai để phát điện vào thời điểm nhu cầu tăng cao”. Khi hoàn thành, nhà máy tích năng Đông Nam Á này sẽ đảm nhiệm vai trò lưu trữ và điều tiết công suất, góp phần ổn định hệ thống điện, nhất là trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn. Đó không chỉ là thêm một nguồn điện, mà là tầng bảo hiểm mới cho an ninh năng lượng Việt Nam.
Thách thức đường hầm và cuộc đua tiến độ đến sau 2030
Điểm chung của Ialy và Bác Ái là đều dựa trên công trình ngầm sâu trong lòng núi – vốn luôn đi kèm thách thức kỹ thuật và quản trị rủi ro. Ialy đã chứng minh khả năng thi công gian máy ngầm lớn nhất cả nước, đào sâu 600m bằng đường hầm dài 600m. Từ trải nghiệm ấy, hệ thống quản lý an toàn, môi trường, xã hội được hình thành như một nền tảng để bước sang thế hệ công trình mới. Ở dự án thủy điện tích năng Bác Ái, đoàn công tác của Tập đoàn Điện lực quốc gia vừa trực tiếp kiểm tra hiện trường, làm việc với Ban Quản lý dự án Điện 3, đơn vị tư vấn thiết kế, giám sát và liên danh nhà thầu về kết quả quý 3/2026 cùng nhiệm vụ trọng tâm quý 4/2026. Báo cáo cho thấy các hạng mục hầm thi công đã hoàn thành 100% khối lượng đào, gia cố theo kế hoạch năm 2026, trong đó khối lượng đào, gia cố nhà máy ngầm đạt 115% kế hoạch quý, hầm xả đoạn 2 đạt tới 386% kế hoạch. Dù vậy, tiến độ chung chịu tác động rõ rệt của địa chất yếu tại hầm vận hành VH3A, nơi sau hơn 6 tháng mới đào, gia cố được khoảng 140m. Cùng với thời tiết mưa nhiều làm trôi lớp đá dăm, gây ổ gà, bùn đất và nguy cơ sạt lở trên các tuyến đường thi công, nhà thầu buộc phải vừa thi công, vừa gia cố mặt đường, kiểm soát an toàn. Trong bối cảnh đó, yêu cầu kiên cố hóa các tuyến đường phục vụ thi công vận hành, duy trì hệ thống camera giám sát công trường, diễn tập ứng phó sự cố sạt lở, cứu nạn trong hầm không còn là thủ tục, mà là điều kiện sống còn.
Ý nghĩa chiến lược: an ninh năng lượng nhìn từ lòng núi
Đặt những con số tiến độ vào tầm nhìn dài hạn, chúng ta thấy rõ tại sao các nhà máy thủy điện ngầm lại mang tính quyết định với an ninh năng lượng Việt Nam. Ialy sau khi mở rộng không chỉ nâng công suất lên 1.080MW, mà còn định hướng phát triển toàn diện giai đoạn 2026–2030 nhằm nâng hiệu quả quản trị và khai thác tối đa tiềm năng nguồn nước hồ chứa. Ở phía Nam, Bác Ái được lên kế hoạch phát điện tổ máy số 1 vào tháng 12/2029, toàn bộ công trình vận hành cuối năm 2030. Theo mục tiêu cụ thể, dự án đặt yêu cầu hoàn thành đào và gia cố nhà máy ngầm đến cao trình 109,5m trước 31/12/2026. Quan trọng hơn, thủy điện tích năng Bác Ái không chỉ là dự án lớn nhất tích năng Đông Nam Á, mà còn là mảnh ghép để Việt Nam đón đầu sự trỗi dậy của điện gió, điện mặt trời. Khi hệ thống có một “pin nước khổng lồ” nằm sâu trong lòng núi, việc cân bằng phụ tải, giảm nguy cơ mất điện, tối ưu vận hành các nguồn năng lượng tái tạo sẽ khả thi hơn nhiều. Ialy – với gian máy ngầm lớn nhất Việt Nam – và Bác Ái – với công suất tích năng 1.200MW – cùng nhau cho thấy một sự chuyển dịch rõ ràng: thay vì phụ thuộc vào nguồn điện hóa thạch, chiến lược an ninh năng lượng đang dần dịch chuyển vào những công trình ngầm sâu núi, dựa trên kỹ thuật thủy điện hiện đại. Vấn đề không còn là “có cần xây công trình ngầm hay không”, mà là “có dám đi đến cùng lộ trình tích năng hay không”. Nếu hoàn thành đúng tiến độ, những “cung điện ngầm” ở Gia Lai và “pin nước khổng lồ” tại Khánh Hòa sẽ là bước ngoặt giúp hệ thống điện quốc gia ổn định hơn, xanh hơn và độc lập hơn trước các cú sốc năng lượng toàn cầu.
