Từ công trình 60.000 tỷ đồng đến tham vọng kinh tế kép
Thủy điện Sơn La là thủy điện lớn nhất Việt Nam, được xây dựng trên sông Đà với công suất lắp đặt 2.400 MW gồm 6 tổ máy, có hồ chứa dung tích hơn 9 tỷ m³ nước, và hiện được tỉnh Sơn La định hướng biến vùng lòng hồ thành Khu du lịch quốc gia, tạo thêm động lực kinh tế bên cạnh chức năng cung cấp điện. Đây không chỉ là một đại công trình năng lượng mà còn là bài kiểm tra cách Việt Nam xử lý thách thức kỹ thuật để tối đa hóa lợi ích từ hạ tầng. Quan điểm đáng bàn là: Sơn La không chọn cách khai thác một chiều, mà biến công trình 60.000 tỷ đồng thành nền tảng cho chiến lược phát triển kinh tế kép – vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa mở không gian cho du lịch Sơn La. Điều này cho thấy tư duy hạ tầng đang dịch chuyển từ “xây xong là xong” sang “xây để tiếp tục sinh lợi”.
Kỳ tích kỹ thuật: làm chủ công nghệ để vượt qua thách thức
Đập bê tông của thủy điện Sơn La được xếp vào nhóm lớn nhất thế giới về công nghệ bê tông đầm lăn RCC, với khối lượng trên 2,7 triệu m³. Trong quá trình thi công, 10 vết nứt được phát hiện trên các khối đổ C2, L1.1, C3 và C5, có vết dài tới gần 100 m nhưng được đánh giá “không ảnh hưởng an toàn đập” và được xử lý như một bài toán kỹ thuật, không cần dừng thi công. Ở đây, điểm quan trọng không phải là việc có nứt hay không, mà là năng lực phản ứng: kiểm soát an toàn nghiêm ngặt, hiểu rõ tính chất vật liệu, và đủ tự tin để tiếp tục thi công. Việc dùng bê tông RCC giúp tăng tốc độ đổ lên 9-12 m/tháng, thay vì 3-4 m/tháng với bê tông thường, đồng thời giảm xi măng nhờ bổ sung tro bay, giảm sinh nhiệt và hạn chế nứt bề mặt. Theo Cổng thông tin điện tử Chính phủ, toàn bộ thiết kế và thi công đều do người Việt đảm nhiệm, rút thời gian xây dựng xuống còn 7 năm.
Lòng hồ Sơn La: kho tài nguyên du lịch giữa không gian năng lượng
Điểm khác biệt của thủy điện lớn nhất Việt Nam là hồ chứa không chỉ giữ nước mà tạo ra một cảnh quan rộng lớn giữa núi rừng Tây Bắc, với diện tích lưu vực 43.760 km² và mực nước dâng bình thường 215 m. Những dãy núi đá vôi, hệ thống đảo, bán đảo, vịnh nhỏ và bản làng ven hồ đang được nhìn nhận như một tài sản du lịch mới. Sơn La định hướng vùng lòng hồ thủy điện Sơn La thành Khu du lịch quốc gia theo quy hoạch du lịch thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến 2045, và đã ban hành kế hoạch triển khai trong giai đoạn 2026-2030. Đây là cách tiếp cận khác với nhiều dự án thủy điện trước đây: coi mặt nước và cảnh quan là nguồn lực kinh tế, không là phần phụ của công trình. Các loại hình được xác định gồm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, du lịch cộng đồng, trải nghiệm văn hóa, du thuyền, câu cá, chèo thuyền và thể thao mặt nước, tạo cơ hội đa dạng hóa sản phẩm du lịch Sơn La.
Du lịch thông minh quanh lòng hồ: công nghệ nối hạ tầng với người dân
Sơn La không chỉ trông chờ vào vẻ đẹp thiên nhiên; địa phương đặt trọng tâm vào quy hoạch và hạ tầng: giao thông, bến cảng, bến xe, cơ sở lưu trú, dịch vụ ăn uống, vui chơi giải trí và hệ thống biển chỉ dẫn. Điểm đáng chú ý là mô hình du lịch thông minh được đưa vào từ sớm, với bản đồ số, chatbot AI, menu điện tử, kiosk du lịch, camera thông minh và dữ liệu lớn để hỗ trợ quản lý, thống kê, dự báo và nâng cao trải nghiệm của du khách. Cách làm này cho thấy một nhận thức mới: hạ tầng du lịch quanh công trình thủy điện phải hiện đại không kém bản thân nhà máy. Nếu ứng dụng công nghệ được triển khai đúng, du khách sẽ có trải nghiệm thuận tiện, còn chính quyền có dữ liệu thời gian thực để bảo đảm an toàn, quản lý luồng khách và bảo vệ môi trường hồ. Đối với người dân, công nghệ mở thêm cơ hội kinh doanh dịch vụ ngay trên nền tảng số.
Tương lai kinh tế kép: năng lượng ổn định, du lịch tạo việc làm
Theo các mục tiêu đã đặt ra, đến năm 2030 vùng lòng hồ thủy điện Sơn La phấn đấu hoàn thành trên 50% tiêu chí Khu du lịch quốc gia, đón khoảng 1,3 triệu lượt khách và đạt tổng thu du lịch khoảng 6.800 tỷ đồng. Hoạt động du lịch dự kiến tạo nhu cầu việc làm cho hơn 4.000 lao động, trong đó khoảng 1.500 lao động trực tiếp, trở thành nguồn thu bền vững cho cộng đồng ven hồ. Đến năm 2035, địa phương đặt mục tiêu hoàn thành các điều kiện để được công nhận Khu du lịch quốc gia. Như vậy, từ một không gian được hình thành chủ yếu bởi công trình năng lượng, lòng hồ thủy điện Sơn La đang được định hướng thành tài sản du lịch mới của Tây Bắc, tạo thêm một động lực kinh tế bên cạnh vai trò cung cấp điện. Nếu các bước tiếp theo bám sát quy hoạch và giữ được cân bằng giữa khai thác và bảo tồn, đây có thể trở thành mẫu hình cho việc kết hợp hạ tầng năng lượng với phát triển du lịch ở những địa phương khác.
