Khi đam mê riêng trở thành hạ tầng xã hội cho người xa xứ
Việc người nước ngoài xây dựng cộng đồng ở xứ người là quá trình những cá nhân mang theo đam mê riêng như ẩm thực, sách vở hay nghệ thuật, rồi biến chúng thành không gian chung giúp chữa lành nỗi cô đơn, tạo ra cầu nối văn hóa và xây dựng mạng lưới hỗ trợ không chính thức cho những người cùng cảnh xa quê. Đó không phải là dự án to tát của các tổ chức lớn, mà là các sáng kiến nhỏ, kiên trì, xuất phát từ nhu cầu rất người: cần một nơi để thuộc về. Chính những điểm tựa “mọc lên từ hạt nhân đam mê” này đang âm thầm định nghĩa lại ý nghĩa của kinh doanh người nước ngoài, khởi nghiệp ở xứ người và kết nối cộng đồng quốc tế theo cách mềm mại nhưng bền bỉ.
Hai câu chuyện tưởng như rất khác nhau – một họa sĩ Trung Quốc mở tiệm bánh ở Hà Nội, một cô gái Việt dựng phòng đọc sách ở Nhật – lại cùng chung một trục: biến trải nghiệm cá nhân thành hạ tầng xã hội. Họ không chờ đợi chính sách, không dựa vào các thiết chế chính thức, mà dùng chính kỹ năng, sở thích và vốn sống của mình để thiết kế những “nơi trú” cho người lạ, rồi dần dần biến người lạ thành cộng đồng. Đó là lý do những mô hình nhỏ này đáng được xem như một lớp kết cấu mềm nhưng quan trọng trong đời sống cộng đồng người Việt ngoài nước và mạng lưới giao lưu quốc tế.
Từ lớp vẽ Sơn Đông đến tiệm bánh Hà Nội: Khởi nghiệp bằng ký ức và bơ sữa
Câu chuyện của Hai Gang-xu là ví dụ sống động cho thấy một chuyến du lịch có thể mở ra cả hành trình khởi nghiệp ở xứ người. Sau hơn 20 năm dạy vẽ và điều hành trung tâm mỹ thuật tại Trung Quốc, ông buộc phải đóng cửa trường sau đại dịch. Biến cố lớn hơn đến khi ông trở về quê chăm bố bệnh và ở bên ông đến khi ông qua đời. Trong trạng thái mất phương hướng, ông nghe lời em trai, quyết định ra nước ngoài du lịch cho khuây khỏa. Tháng 11, ông chọn Việt Nam như một cuộc “đi trốn” mà bản thân cũng không ngờ sẽ đổi hẳn lộ trình đời mình.
“Phải lòng cảnh vật, con người ở Việt Nam, ông Hai Gang-xu quyết định đầu tư số tiền không nhỏ để khởi nghiệp bán bánh ngọt sau nhiều năm gắn bó với hội họa ở Trung Quốc”. Từ một người từng chỉ quen với giá vẽ và phấn màu, ông bước sang địa hạt kinh doanh người nước ngoài bằng tiệm bánh trên phố Trung Hòa, Hà Nội. Không chỉ đầu tư khoảng 3 tỷ đồng cho cơ sở vật chất và vận hành, ông còn mang cả thế giới hội họa của mình vào không gian quán: tầng 2 vừa là khu bàn ghế cho khách, vừa là nơi ông ngồi vẽ tranh, tô quạt; tường treo đầy tác phẩm tự tay vẽ. Tiệm bánh vì thế không chỉ là mô hình kinh doanh, mà là một phòng tranh mở nơi thực khách được mời bước vào thế giới nội tâm của chủ quán.
Điều thú vị là động lực khởi nghiệp của ông không đến từ phân tích thị trường lạnh lùng, mà từ cảm nhận rất đời: ông yêu nhịp sống thong thả, sự cân bằng giữa làm việc và tận hưởng của người Việt, cảm thấy mình được “chữa lành” sau những năm dài sống hối hả. Ông để ý người Việt thích bánh ngọt, bánh mì, lại sẵn có kinh nghiệm 6 năm điều hành trung tâm nên quyết định mở tiệm bánh như cách hòa vào đời sống bản địa. Đó là dạng khởi nghiệp ở xứ người ít nhắc trong những giáo trình kinh doanh, nhưng lại phản ánh rất rõ thực tế: nhiều người nước ngoài bắt đầu từ cảm xúc và ký ức, rồi mới dần chuyên nghiệp hóa mô hình.
Tiệm bánh như cầu nối: Khi bơ, bột và tranh vẽ kết nối cộng đồng quốc tế
Nếu nhìn tiệm bánh của Hai Gang-xu như một cửa hàng bình thường, ta sẽ bỏ lỡ vai trò xã hội của nó. Đây là một điểm kết nối cộng đồng quốc tế đúng nghĩa: chủ quán là người Trung Quốc, khách đa phần là người Việt, không gian thì pha trộn giữa văn hóa ẩm thực và hội họa. Theo ông Hai, thị trường bánh ngọt ở Hà Nội vẫn còn nhiều tiềm năng, người tiêu dùng rất cởi mở. Sự “cởi mở” này không chỉ là chuyện khẩu vị, mà còn là thái độ đón nhận một người nước ngoài thử nghiệm khởi nghiệp ở xứ người bằng hương vị lẫn thẩm mỹ riêng.
Dù vốn tiếng Việt còn hạn chế và mới giao tiếp được một số câu cơ bản, ông lại rất thích giao lưu, trò chuyện và tương tác với thực khách. Đó là một chi tiết quan trọng: khi chủ quán chủ động kéo ghế, mỉm cười, ra hiệu, dùng vài câu tiếng Việt vụng về, tiệm bánh lập tức trở thành môi trường thực hành ngôn ngữ và văn hóa cho cả hai phía. Những bức tranh treo trên tường – “điểm đặc biệt thu hút thực khách khi bước chân vào tiệm bánh là những bức tranh chủ quán tự vẽ treo trên tường” – đóng vai trò như các nhịp cầu im lặng: người Việt tò mò về phong cách vẽ Trung Hoa, trong khi ông có dịp kể về quê hương mình.
Không dừng lại ở đó, ông dự định quay lại Trung Quốc học thêm về bánh, giới thiệu các sản phẩm mới cho tiệm và lên kế hoạch mở workshop vẽ tranh cho khách hàng quan tâm. Ở đây, kinh doanh người nước ngoài được mở rộng: tiệm bánh biến thành lớp học nghệ thuật nhỏ, nơi thực khách có thể học vẽ trực tiếp từ một họa sĩ nước ngoài. Đó là loại hạ tầng xã hội mềm mà không chính sách nào có thể vẽ trên giấy: không bảng hiệu to tát, không dự án viện trợ, nhưng mỗi chiếc bánh, mỗi buổi workshop lại góp thêm một lớp hiểu biết giữa người Việt và một công dân đến từ Sơn Đông.
Yugen Oldbooks: Phòng sách nhỏ cho cộng đồng người Việt ngoài nước
Nếu tiệm bánh của Hai Gang-xu là cầu nối ẩm thực – nghệ thuật giữa Việt Nam và Trung Quốc, thì Yugen Oldbooks của Đào Thúy Nhi là “nơi trú” bằng sách cho cộng đồng người Việt ngoài nước tại Nhật. Năm 2019, Nhi sang Nhật khi mới 19 tuổi để học tiếng rồi tiếp tục chuyên ngành thiết kế nội thất và tốt nghiệp sau đó. Với nền tảng nghệ thuật, cô luôn ấp ủ ý tưởng có một phòng sách riêng cho mình. Đến năm thứ 7 ở Nhật, cô quyết định thuê nguyên một căn nhà, dù chi phí cao, để biến giấc mơ phòng sách thành hiện thực.
Ban đầu, Yugen Oldbooks chỉ là không gian dành cho Nhi: mùi sách giấy, ánh đèn vàng dịu, âm thanh nhẹ từ máy phát nhạc. Nhưng khi quan sát xung quanh, cô thấy nhiều người Việt yêu sách ở Nhật không dễ tìm người có cùng sở thích. Một người đọc xong một cuốn sách, gấp lại vẫn còn nhiều điều muốn nói, nhưng chẳng biết chia sẻ với ai. Từ khoảng trống đó, Book Club ra đời: nhóm khoảng 20 người, hoạt động chủ yếu trên Instagram, gặp nhau mỗi cuối tháng để cùng đọc và thảo luận một tác phẩm hoặc chủ đề. Người không thích cuốn sách tháng đó có thể bỏ qua, tháng sau quay lại – một cấu trúc linh hoạt, phù hợp nhịp sống bận rộn của du học sinh và người đi làm.
Để có sách tiếng Việt ở Nhật, Nhi chọn phương án gom chung đơn hàng: “Nếu mua ít, tiền vận chuyển sẽ cao hơn nhiều so với tiền sách… cô thường gom một đơn sách khoảng 50-70 kg rồi gửi qua dịch vụ vận chuyển”. Từ chỗ mua cho mình, cô nhận mua giúp sách cũ cho người khác, biến mỗi chuyến hàng nửa tạ sách thành sợi dây kết nối những người Việt xa xứ. Từ đó, Yugen Oldbooks trở thành điểm gặp gỡ nhỏ của những người thích đọc sách, với những góc đọc được Nhi trang trí tại Osaka – Hyogo. Đáng chú ý, cô không kỳ vọng Yugen hay Book Club trở thành thứ gì quá lớn, chỉ mong đây là “nơi trú ẩn cho những người yêu sách giấy” trong một xã hội tốc độ cao.
Những hạt nhân nhỏ cho mạng lưới lớn: Từ nỗi cô đơn đến kết nối cộng đồng quốc tế
Hai Gang-xu và Đào Thúy Nhi không tự nhận mình là “nhà hoạt động cộng đồng”. Họ chỉ làm điều gần với trái tim: một người mang bánh và tranh, một người mang sách và ánh đèn vàng đến cho những người xa lạ. Nhưng chính từ những nhu cầu cá nhân – một người cần được chữa lành sau mất mát, một người cần một phòng sách riêng – mà các cấu trúc cộng đồng mới được hình thành. Đây là điểm then chốt: cộng đồng người Việt ngoài nước và các cộng đồng quốc tế không chỉ dựa vào hội đồng, hội quán hay các chương trình chính thức, mà còn dựa vào các sáng kiến hạ tầng xã hội xuất phát từ từng cá nhân bình thường.
Nhìn rộng hơn, kinh doanh người nước ngoài và khởi nghiệp ở xứ người đang dần mang một nghĩa khác: không chỉ là tìm cơ hội kinh tế, mà còn là thiết kế những không gian thuộc về. Một tiệm bánh treo đầy tranh trở thành điểm dừng chân cho người Việt tò mò về văn hóa Trung Quốc, đồng thời giúp ông chủ Trung Quốc hiểu hơn về khách Việt. Một phòng sách nhỏ ở vùng Kansai biến nỗi cô đơn của một du học sinh thành “nơi trú ẩn” cho cả một nhóm người yêu sách. Các mô hình này không ồn ào, không dựa vào tài trợ, nhưng lại góp phần củng cố mạng lưới cộng đồng người Việt ngoài nước, đồng thời mở thêm những nhịp cầu kết nối cộng đồng quốc tế ngay giữa đời sống thường ngày.
Điều còn lại là câu hỏi dành cho mỗi người trong chúng ta: nếu một họa sĩ có thể biến nỗi đau mất cha và chuyến du lịch thành tiệm bánh – phòng tranh ở Hà Nội, nếu một cô gái 19 tuổi sang Nhật du học có thể dựng lên Yugen Oldbooks và Book Club từ căn nhà thuê nhỏ, thì đam mê nào của bạn có thể trở thành hạt nhân cộng đồng? Không cần phải lớn lao. Một góc bếp, một kệ sách, một phòng khách cũng có thể là điểm khởi đầu. Trong một thế giới ngày càng di động, nơi con người liên tục “trôi dạt” giữa các thành phố và quốc gia, những không gian nhỏ ấy có thể là thứ giữ chúng ta lại với nhau, bền hơn mọi bài diễn văn.”
