Khi cao tốc chặn đường thoát lũ: vấn đề không chỉ là mưa lớn
Hệ thống thoát nước của cao tốc Biên Hòa Vũng Tàu tại khu vực phường Phước Tân, TP Đồng Nai là tổ hợp các cống ngang, rãnh thoát nước dọc và cầu vượt sông, được thiết kế để dẫn nước từ lưu vực dân cư Hương Phước ra sông Buông; song khi triển khai thi công với cầu tạm, cống đặt lệch dòng chảy và lòng sông bồi lắng, toàn bộ cấu trúc này đã góp phần làm suy giảm khả năng tiêu thoát, dẫn đến các đợt ngập lụt kéo dài, gây ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống hàng trăm hộ dân trong khu vực.
Điểm khởi phát tranh cãi là các trận ngập sâu kéo dài tới 48 giờ, nước dâng 1–1,7m trong tháng 10/2024, khiến việc đi lại, sinh hoạt của người dân bị tê liệt. Ngày 26/9, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông TP Đồng Nai phải gửi báo cáo lên UBND TP về tình trạng ngập tại khu dân cư phường Phước Tân nằm sát tuyến cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu. Việc một dự án hạ tầng giao thông được kỳ vọng giảm tải áp lực giao thông lại trở thành tác nhân bị nghi ngờ làm trầm trọng ngập lụt Đồng Nai là nghịch lý không thể xem nhẹ. Câu chuyện ở Phước Tân cho thấy: nếu hệ thống thoát nước bị xem như phần “phụ trợ” của một dự án, người phải trả giá đầu tiên luôn là cư dân sống cạnh công trình.
Thiết kế đúng hồ sơ nhưng sai thực tế: khoảng cách giữa bản vẽ và dòng chảy
Chủ đầu tư nhiều lần khẳng định cống ngang và cầu vượt sông Buông trên cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu được thiết kế, thi công đúng hồ sơ đã được phê duyệt. Dựa trên chuỗi số liệu thủy văn 35 năm, tư vấn đã bố trí cống hộp khẩu độ 3x2m tại Km1+950, đặt xiên góc 110 độ so với tuyến cao tốc theo hướng dòng suối hiện hữu để thoát nước ra sông Buông. Trên giấy tờ, đây là một phương án có vẻ thận trọng. Nhưng thực tế cho thấy, việc cống đặt lệch dòng chảy hiện hữu khiến nước khó tiêu thoát về hạ lưu, nhất là khi lòng sông bị bồi lắng và mặt cắt dòng chảy bị thu hẹp.
Một cầu tạm Bailey dài 24m, tải trọng 60 tấn được bắc qua sông Buông tại Km2+574 để phục vụ thi công gói thầu số 18. Chính cầu tạm và mố cầu đã làm thu hẹp cục bộ mặt cắt thoát nước trong thời gian tồn tại công trình. "Cầu tạm và cống ngang cao tốc, dù đúng hồ sơ, vẫn có thể gây khó khăn cho việc tiêu thoát nước khi đặt lệch với dòng chảy hiện hữu". Nói cách khác, thiết kế phù hợp với tiêu chuẩn kỹ thuật không có nghĩa là phù hợp với một hệ sinh thái sông suối đã biến đổi bởi bồi lắng, lấn chiếm và biến đổi khí hậu. Khi bản vẽ bỏ qua các yếu tố động của môi trường, ngập lụt trở thành lời phản biện mạnh mẽ nhất.
Ngập lụt kéo dài: hệ thống thoát nước yếu cộng với sông Buông bị bồi lắng
Những người ủng hộ dự án thường lập luận rằng ngập lụt tại Hương Phước đã tồn tại nhiều năm, từ trước thời điểm thi công cao tốc Biên Hòa Vũng Tàu. Thực tế, trận lũ năm 2008 đã khiến khu dân cư ngập sâu 1,5–2m, các năm 2016, 2019 và 2022 tiếp tục ghi nhận ngập. Điều này đúng, nhưng không làm giảm trách nhiệm phải đánh giá lại tác động cộng hưởng của một dự án hạ tầng giao thông lớn lên một vùng vốn đã dễ tổn thương. Khi mưa lớn trùng với việc dòng chảy trên sông Buông bị thu hẹp, nước dồn về khu dân cư thấp trũng như Hương Phước, ngập sâu hàng ngày liền là hậu quả dễ dự báo hơn là bất ngờ.
Theo báo cáo của cơ quan chuyên môn, lòng sông Buông hiện bị bồi lắng, nông, cây cối xâm lấn, dòng chảy quanh co và thu hẹp, nhất là đoạn qua khu vực mỏ đá Tân Cang 7. Sông Buông lại là đoạn cuối nguồn trước khi đổ ra sông Đồng Nai, lưu lượng nước tràn về qua phường Phước Tân tương đối lớn vào mùa mưa. Trong khi đó, khu dân cư Hương Phước nằm ở vùng trũng thấp hơn các khu vực xung quanh. Thêm vào đó, việc xây dựng công trình tạm, cầu sắt tạm và cống đặt lệch dòng chảy hiện hữu đã thu hẹp khả năng tiêu thoát nước về hạ lưu. Ngập lụt Đồng Nai trong trường hợp này không phải là sự cố đơn lẻ, mà là kết quả của sự chồng lớp: sông bị bồi, quy hoạch dân cư trong vùng trũng, và hệ thống thoát nước của dự án không được kiểm tra đủ kỹ trong bối cảnh môi trường đã biến đổi.
Chính quyền vào cuộc: tháo dỡ cầu tạm, đánh giá lại toàn bộ hệ thống thoát nước
Trước áp lực từ người dân và thông tin báo chí, chính quyền TP Đồng Nai đã buộc phải chuyển từ thế phòng thủ sang chủ động kiểm soát dự án. Ngày 27/9, UBND TP ban hành văn bản gửi các sở, ngành và địa phương về việc xử lý tình trạng ngập úng tại khu vực sông Buông, phường Phước Tân. Chủ tịch UBND giao Ban Quản lý dự án chỉ đạo nhà thầu khẩn trương tháo dỡ cầu tạm, cống tạm phục vụ thi công, đảm bảo không ảnh hưởng đến dòng chảy và hoàn trả nguyên trạng lòng sông Buông trước ngày 30/9. Đồng thời, cơ quan này phải đo đạc mặt cắt thoát nước trước và sau cao tốc, đánh giá khả năng thoát nước thực tế của cống Km1+950 so với lưu lượng lũ thiết kế để đề xuất phương án xử lý.
Quan trọng hơn, TP yêu cầu tổ chức đánh giá lại toàn bộ hệ thống thoát nước ngang, thoát nước dọc của dự án cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, đảm bảo việc hình thành dự án không ảnh hưởng đến thoát nước tự nhiên tại khu vực. Sở Xây dựng được giao nghiên cứu, tham mưu phương án xử lý trên cơ sở kết quả rà soát của Ban Quản lý, báo cáo trước ngày 5/10. Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với Sở Xây dựng và các đơn vị liên quan nghiên cứu phương án thoát nước cho toàn lưu vực sông Buông, đề xuất giải pháp xử lý dứt điểm tình trạng ngập tại phường Phước Tân, báo cáo trước ngày 15/10. Đồng thời, UBND phường Phước Tân phải kiểm tra và xử lý việc xây dựng lấn chiếm, thanh thải các chướng ngại vật trên dòng chảy. Những bước này cho thấy vai trò giám sát của chính quyền đã được kích hoạt, nhưng đây cũng là lời thừa nhận muộn màng rằng hệ thống thoát nước chưa được đánh giá đầy đủ ngay từ khâu thiết kế.
Khoảng trống chính sách: cần quy trình đánh giá thoát nước nghiêm ngặt cho mọi dự án hạ tầng giao thông
Vụ ngập ở Phước Tân không còn là câu chuyện riêng của một khu phố hay một con sông. Nó đặt ra câu hỏi lớn về cách chúng ta lập quy hoạch và thẩm định dự án hạ tầng giao thông. Qua rà soát bước đầu, Ban Quản lý dự án thừa nhận tình trạng ngập là tổng hợp của nhiều yếu tố: mưa lớn, địa hình vùng trũng, dòng chảy sông Buông bị hạn chế, cùng với hệ thống thoát nước và các công trình đang thi công cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu. Báo cáo của cơ quan chuyên môn cũng xác định cầu sắt tạm thu hẹp dòng chảy, cống thoát nước qua cao tốc tại Km1+950 đặt lệch so với dòng chảy hiện hữu, gây khó khăn cho việc tiêu thoát nước về hạ lưu.
Việc chính quyền yêu cầu đo đạc mặt cắt, đánh giá lại hệ thống thoát nước, tổ chức kiểm tra liên ngành để làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm cho thấy nhu cầu cấp bách về một bộ tiêu chí mới: mọi dự án hạ tầng, đặc biệt là cao tốc, phải được thẩm định nghiêm ngặt về tác động đến dòng chảy và thoát nước, không chỉ dựa trên số liệu lịch sử mà phải cập nhật tình trạng bồi lắng, lấn chiếm và những thay đổi trong lưu vực. Điều người dân cần không phải là thêm lời giải thích rằng “ngập đã có từ lâu”, mà là một cam kết ràng buộc bằng quy trình: bất kỳ công trình nào cắt qua sông, suối, khu dân cư trũng đều phải chứng minh được khả năng giữ nguyên hoặc cải thiện điều kiện tiêu thoát nước trước khi được phê duyệt. Nếu Phước Tân trở thành điểm khởi đầu cho việc xây dựng các quy chuẩn đánh giá hệ thống thoát nước trong quy hoạch cao tốc, những ngày ngập lụt vừa qua sẽ không chỉ là mất mát, mà còn là bài học có giá trị cho tương lai đô thị Đồng Nai.
