Từ niềm kỳ vọng cao tốc mới đến thực tế xói lở, nứt vỡ
Cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu là tuyến đường cao tốc mới được đưa vào khai thác tạm, nhưng ngay trong mùa mưa đầu tiên đã ghi nhận hệ thống thoát nước hư hỏng, taluy bị xói lở và nứt mặt đường cao tốc, đặt ra câu hỏi lớn về chất lượng thi công, thiết kế thoát nước và năng lực bảo trì hạ tầng giao thông ngay từ giai đoạn đầu khai thác.
Thực tế đáng lo là các sự cố không hề đơn lẻ. Mưa lớn liên tục làm mái taluy đoạn qua khu phố Miễu, phường Phước Tân bị xói lở, đất đỏ tràn xuống lấp mương, cống thoát nước, nhiều rãnh dẫn nước từ mặt đường xuống mương bị gãy, nứt, sụt lún. Ở một tuyến cao tốc còn rất mới, việc để nước mưa phá hỏng kết cấu nhanh như vậy cho thấy bài toán bảo vệ, duy tu ngay từ đầu đã bị xem nhẹ. Đây không chỉ là lỗi của thời tiết, mà là lỗi thiết kế tư duy: coi cao tốc là công trình xây xong là xong, thay vì là hệ thống sống cần bảo trì chủ động.
Hệ thống thoát nước hư hỏng: khi rãnh gãy, rủi ro lan ra ngoài cao tốc
Nếu coi nền đường là xương sống thì hệ thống thoát nước của cao tốc Biên Hòa Vũng Tàu chính là "lá phổi" nhưng lại đang bị nghẹt. Nhiều rãnh bê tông từ mặt đường xuống mương bị gãy, phần đất bên dưới bị xói lở và tách khỏi nền taluy, mất khả năng dẫn nước. Ở vài vị trí, đất đá từ mái taluy trượt xuống phủ kín mương, miệng cống bị đất cát chặn khiến nước không thoát được.
Hệ quả không dừng trên tuyến chính mà lan sang đời sống dân cư. Người dân quanh khu vực phản ánh mỗi khi mưa lớn, nước từ cao tốc đổ xuống rất nhanh, cống bị lấp làm nước dâng tràn ra đường dân sinh và khu vực nhà dân. Theo báo cáo về khu vực cống Km1+950, hướng thoát nước hiện tại chưa phù hợp với dòng chảy tự nhiên sông Buông, khiến nước dồn ứ khi mưa lớn. Đây là minh chứng rõ ràng rằng thiết kế thoát nước không thể chỉ nhìn trên bản vẽ, mà phải gắn với địa hình, dòng chảy và kịch bản cực đoan của khí hậu.
Vết nứt 40m và câu hỏi về giám sát rủi ro nền đất yếu
Trên nền hệ thống thoát nước gặp vấn đề, việc xuất hiện nứt mặt đường cao tốc càng gióng lên hồi chuông cảnh báo. Tại khu vực sông Buông, phường Phước Tân, ban quản lý ghi nhận hiện tượng lún cục bộ kèm vết nứt dọc mặt đường dài khoảng 40m trên phần bên phải tuyến từ Km1+880 đến Km1+920. Đây là đoạn nền đường đắp cao khoảng 8,7–9m trên nền địa chất yếu, một phần nằm trên lòng sông.
Theo hồ sơ, lớp bùn yếu đã được đào đến lớp đất cứng, trải vải địa kỹ thuật, đắp đất đạt độ chặt trước khi thi công áo đường. Đáng chú ý, nhà thầu cho biết đã nhiều lần cảnh báo nguy cơ lún, nứt ở khu vực này trước đó. Khi vết nứt xuất hiện giữa tháng 8, đơn vị thi công phải phối hợp lắp biển hạn chế tốc độ xuống 60km/h trong phạm vi khoảng 40m để đảm bảo an toàn. Việc xử lý bước đầu gồm khoan khảo sát địa chất hai hố khoan và tiến hành thí nghiệm nhằm đề xuất giải pháp gia cố nền đường. Câu hỏi đặt ra: nếu cảnh báo được lắng nghe sớm hơn, liệu có phải chờ đến khi nứt mặt đường mới hành động?
Phản ứng khẩn cấp là cần, nhưng không thể thay thế chiến lược bảo trì
Trước áp lực xói lở đường cao tốc, ngày 27/9 Ban Quản lý dự án yêu cầu nhà thầu kiểm tra toàn tuyến, khẩn trương khắc phục hư hỏng, đứt gãy rãnh thoát nước và các vị trí taluy, đặc biệt ở các đoạn nền đường đắp cao và quanh khu vực sông Buông. Các vị trí xói lở, hư hỏng rãnh thoát nước phải được xử lý trong ngày 28/9, bao gồm gia cố mái taluy, bổ sung rãnh thu nước trên mái, trồng cỏ, hoàn thiện rãnh giữa đường cao tốc và đường gom dân sinh để không cho nước mặt tiếp tục gây xói lở nền đường.
Với vết nứt mặt đường, ban quản lý báo cáo cơ quan chức năng tối 29/9 và dự kiến xử lý bước đầu vào ngày 30/9. Nhà thầu huy động máy móc, cắt bỏ lớp bê tông nhựa hư hỏng, xử lý lại nền, trải vải địa gia cường rồi thảm nhựa mới, đồng thời rà soát khu vực xung quanh để phát hiện điểm bất thường và kiểm tra kết cấu nền đường, mái taluy lân cận. Có thể trích dẫn rõ: "Các vị trí bị xói lở, hư hỏng rãnh thoát nước phải được khắc phục trong ngày 28/9". Các phản ứng này là cần thiết, nhưng nếu bảo trì được coi là hoạt động thường xuyên, không phải chiến dịch chữa cháy, cao tốc đã không để sự cố dồn lại đến mức phải ra tối hậu thư 24 giờ.
Bài học cho tư duy bảo trì hạ tầng: thiết kế cho cả tuổi thọ, không chỉ ngày khánh thành
Cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, với chiều dài 16km của dự án thành phần 1, được kỳ vọng giảm tải quốc lộ, kết nối các trung tâm kinh tế vùng. Tuyến này mới chỉ khai thác tạm từ giữa tháng 5, hiện chỉ cho ô tô dưới 9 chỗ lưu thông với tốc độ tối đa 80km/h, nhưng đã phải căng mình xử lý xói lở, hư hỏng rãnh thoát nước và nứt mặt đường. Vấn đề không phải là công trình nào cũng có thể tránh hoàn toàn rủi ro, mà là cách hệ thống quản lý tài sản hạ tầng nhận diện và xử lý rủi ro từ sớm.
Bài học ở đây khá rõ: thiết kế cao tốc phải coi hệ thống thoát nước là hạng mục chiến lược, gắn chặt với điều kiện địa chất, dòng chảy và kịch bản mưa cực đoan; quy trình giám sát phải lắng nghe đầy đủ cảnh báo từ nhà thầu, tư vấn; và quan trọng hơn, bảo trì hạ tầng giao thông cần một ngân sách, một đội ngũ và một bộ chỉ số hiệu năng riêng, chứ không thể phụ thuộc vào những mệnh lệnh khẩn cấp sau mỗi đợt mưa lớn. Nếu không thay đổi, mỗi mùa mưa mới sẽ lại là một bài kiểm tra gay gắt cho cả hệ thống, không chỉ riêng cao tốc Biên Hòa Vũng Tàu.
