Luật Phát triển đô thị: thông điệp chính trị và kinh tế từ lá phiếu 93%
Luật Phát triển đô thị là đạo luật đầu tiên đặt nền tảng pháp lý tổng thể cho phát triển đô thị, xác lập cơ chế, chính sách và ưu đãi kinh tế mới để biến các thành phố lớn và khu kinh tế đặc biệt thành động lực tăng trưởng, trong đó nổi bật là việc luật hoá khu thương mại tự do và trung tâm tài chính quốc tế nhằm nâng cao sức cạnh tranh khu vực của nền kinh tế.
Điểm đáng chú ý nhất không phải chỉ là việc có một đạo luật mới, mà là mức độ đồng thuận chính trị hiếm thấy: Quốc hội đã thông qua Luật Phát triển đô thị với 465 đại biểu tán thành, tương đương 93% tổng số đại biểu. Đây là tín hiệu rõ ràng rằng trung ương chấp nhận một bước chuyển mạnh về phân cấp, phân quyền cho các đô thị đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt, đồng thời gửi thông điệp: tăng trưởng hai chữ số giai đoạn 2026–2030 sẽ được dẫn dắt bởi không gian đô thị mới. Luật gồm 5 chương, 66 điều, tăng một điều so với dự thảo ban đầu, cho thấy quá trình tranh luận và chỉnh lý không chỉ mang tính kỹ thuật mà là sự thương lượng lại “hợp đồng quyền lực” giữa trung ương và địa phương.
Luật hoá khu thương mại tự do: ưu đãi lớn, nhưng không phải cuộc chơi vô điều kiện
Việc lần đầu tiên đưa khái niệm khu thương mại tự do vào Luật Phát triển đô thị là bước đi mang tính chiến lược: nó biến một ý tưởng thí điểm thành khu chức năng có địa vị pháp lý rõ ràng, qua đó tạo niềm tin cho nhà đầu tư, đặc biệt ở những địa phương tiên phong như TP Hồ Chí Minh và Đà Nẵng. Cách tiếp cận này cho thấy Việt Nam không còn muốn đứng ngoài cuộc đua thiết lập các cực logistics và thương mại tự do trong khu vực, mà chọn mô hình “ưu đãi trong khuôn khổ” để vừa hút dòng vốn, vừa giữ kiểm soát rủi ro.
Luật xác định khu thương mại tự do là khu chức năng và làm rõ khái niệm “cấp có thẩm quyền”, nhằm tránh mỗi nơi hiểu một kiểu khi tổ chức thực hiện. Quan trọng hơn, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước được giao quyền quy định yêu cầu, điều kiện cụ thể để chi nhánh ngân hàng nước ngoài mở phòng giao dịch trong khu thương mại tự do, nhằm kiểm soát rủi ro ngoại hối và phòng, chống rửa tiền. Đây là điểm cân bằng giữa tham vọng trở thành điểm đến tài chính – thương mại hấp dẫn và mối lo bị lợi dụng làm “lỗ hổng” pháp lý. Chính phủ cũng được giao quy định trình tự, thủ tục công nhận, gia hạn, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ chế độ ưu tiên hải quan cho khu thương mại tự do và khu logistics tích hợp, biến ưu đãi kinh tế thành công cụ có điều kiện, gắn với hiệu quả quản lý và tuân thủ.
Trung tâm tài chính quốc tế: quyền lực mới của HĐND thành phố và cuộc thử sức thể chế
Nếu khu thương mại tự do là “bến cảng hàng hoá”, thì trung tâm tài chính quốc tế là “bộ não” của chiến lược đô thị mới. Luật Phát triển đô thị đã làm rõ mục tiêu xây dựng cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam, thay vì chỉ dừng ở các nghị quyết thí điểm mang tính ngắn hạn. Điều quan trọng hơn, luật đã chuyển một phần quyền lực cấp phép từ trung ương xuống HĐND thành phố – một bước thử nghiệm táo bạo về phân quyền trong lĩnh vực tài chính vốn cực kỳ nhạy cảm.
HĐND thành phố được giao thẩm quyền quy định điều kiện, trình tự, thủ tục cấp phép thành lập ngân hàng có hoạt động ngân hàng đầu tư và phát hành sản phẩm tài chính quốc tế, trên cơ sở có ý kiến của Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Đây vừa là cơ hội, vừa là áp lực: nếu các thành phố không xây dựng được bộ tiêu chí minh bạch, thân thiện với nhà đầu tư mà vẫn bảo đảm an toàn hệ thống, lợi thế cạnh tranh sẽ bị bào mòn. Điểm thú vị là trong khi trung tâm tài chính quốc tế được tăng quyền, thì đối với khu kinh tế đặc biệt, luật lại bỏ thẩm quyền của HĐND trong việc quyết định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Sự bố trí lại quyền lực này cho thấy nhà làm luật đang ưu tiên “chuẩn hoá” không gian tài chính thay vì kéo dài mô hình thí điểm thiếu khung pháp lý thống nhất.
Ưu đãi kinh tế mới và cuộc cạnh tranh trong nội bộ các đô thị
Luật Phát triển đô thị không chỉ nói về tài chính hay thương mại tự do, mà là gói ưu đãi kinh tế tổng hợp cho những đô thị dám đi trước. Từ cơ chế thuế đặc thù, cơ hội khai thác khoáng sản cho khu đô thị lấn biển cho tới quyền tăng biên chế nếu tự lo được ngân sách, bức tranh ưu đãi đang rõ ràng hơn và mang tính “chọn mặt gửi vàng”. Về bản chất, đây là tín hiệu cho thấy trung ương sẵn sàng trao thêm nguồn lực cho nơi nào chứng minh được năng lực quản trị và cam kết trách nhiệm.
Theo luật, HĐND thành phố có thể quyết định tổng biên chế công chức, viên chức tăng thêm không quá 20% so với số Trung ương giao nếu tự cân đối được ngân sách chi trả lương. Các nhà đầu tư chiến lược trong các dự án khu đô thị lấn biển được áp dụng cơ chế khai thác khoáng sản, như khai thác cát biển làm vật liệu san lấp, tương tự các dự án trọng điểm quốc gia, với thời hạn hoạt động dự án lên tới 70 năm. Cùng với đó, các chính sách ưu đãi thuế đặc thù nêu tại Điều 39, 48, 52 sẽ bắt đầu áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2027, tạo thêm biên độ để thiết kế gói khuyến khích đủ sức cạnh tranh. Vấn đề không còn là “có ưu đãi hay không”, mà là đô thị nào biến ưu đãi thành kết quả cụ thể về tăng trưởng, việc làm và chất lượng hạ tầng, thay vì chạy theo phong trào hoặc dự án ngắn hạn.
Thời điểm vận hành và bài kiểm tra năng lực của các địa phương
Luật Phát triển đô thị được thiết kế như một cuộc đua có lộ trình rõ ràng chứ không phải một bản tuyên ngôn xa vời. Luật có hiệu lực từ ngày 1/10, trong đó riêng quy định tại Khoản 4 Điều 7 về quy trình đánh giá, ban hành văn bản quy phạm pháp luật khác với quy định trung ương sẽ có hiệu lực sớm hơn, từ ngày 1/9. Điều này cho thấy nhà làm luật muốn “mở đường thể chế” trước khi ưu đãi và cơ chế mới vận hành đầy đủ, để các địa phương có kịp thời gian điều chỉnh.
Các chính sách ưu đãi thuế đặc thù chỉ bắt đầu áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2027, nghĩa là các thành phố có khoảng thời gian vài năm để chuẩn bị quy hoạch, thiết kế cơ chế nội bộ và thu hút nhà đầu tư chiến lược. Tuy nhiên, Luật Phát triển đô thị cũng đặt ra hàng loạt “chốt chặn” kiểm soát quyền lực: yêu cầu Ủy ban Thường vụ Quốc hội đồng ý khi Chính phủ ban hành nghị định thí điểm cơ chế mới cho những thành phố chưa là đô thị đặc biệt hoặc khu kinh tế đặc biệt; phạm vi thí điểm được giới hạn nhằm tăng tính công khai, minh bạch. Kết luận hợp lý là: luật này không tự động biến Việt Nam thành điểm đến tài chính – thương mại hàng đầu trong khu vực, nhưng nó tạo ra bài kiểm tra công bằng cho từng địa phương. Ai tận dụng được không gian thể chế mới, người đó sẽ bước lên nấc thang cao hơn trong bản đồ cạnh tranh kinh tế khu vực.
