Thỏa thuận dầu diesel Nga: một bước ngoặt gây tranh cãi trong cuộc chơi năng lượng toàn cầu
Thỏa thuận dầu diesel Nga giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Nga Vladimir Putin là một thỏa thuận cho phép Moscow xuất khẩu khoảng 1,8 triệu tấn dầu diesel ra thị trường Mỹ và toàn cầu, tạo ngoại lệ tạm thời đối với các lệnh trừng phạt hiện hành, với mục tiêu tuyên bố là hạ nhiệt giá năng lượng nhưng đồng thời làm lung lay sự thống nhất của phương Tây trong việc gây sức ép lên Nga. Điểm mấu chốt của câu chuyện này là: Trump coi thỏa thuận dầu diesel Nga là “thỏa thuận lớn” cho cử tri Mỹ, còn Ukraine nhìn nó như một sự phản bội chính trị. Washington khẳng định không có kế hoạch xem xét lại thỏa thuận mua dầu diesel từ Moscow, vì tin rằng lượng nhiên liệu khổng lồ này sẽ giúp thị trường Mỹ bớt căng thẳng. Trong khi đó, Kiev liên tục phản đối, cho rằng việc nới lỏng trừng phạt Nga dỡ bỏ một phần sẽ bơm thêm tiền cho cỗ máy chiến tranh của Moscow. Theo thỏa thuận được Trump công bố sau cuộc điện đàm với Putin, Nga sẽ cung cấp hàng triệu thùng dầu diesel cho Mỹ và các thị trường khác, đi ngược lại chính sách trước đó của Washington nhằm cản trở xuất khẩu dầu Nga. Về mặt năng lượng toàn cầu, đây là bước đi có thể làm dịu giá nhiên liệu, nhưng về mặt chính trị, nó gửi một tín hiệu khó chấp nhận với những nước đang đặt cược vào sức ép trừng phạt để buộc Nga nhượng bộ.
Áp lực giá năng lượng và tính toán chính trị nội địa của Trump
Động cơ đầu tiên và rõ ràng nhất của Trump là áp lực từ cử tri Mỹ về chi phí nhiên liệu. Giá dầu diesel đã tăng khoảng 70% kể từ khi xung đột ở Iran bùng phát vào cuối tháng 2, tạo ra một làn sóng bất mãn ngay trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Trong bối cảnh đó, bất kỳ giải pháp nào giúp tăng nguồn cung đều có giá trị chính trị, kể cả khi nó đến từ Nga – đối thủ bị trừng phạt. Nhà Trắng lập luận rằng thỏa thuận Trump Putin dầu mỏ này sẽ đưa “một lượng dầu khổng lồ” vào nước Mỹ và là lựa chọn đúng đắn cho người dân Mỹ lẫn thị trường năng lượng toàn cầu. Câu nói của Trump: “Đó là một thỏa thuận lớn. Một lượng dầu khổng lồ sẽ được đưa vào đất nước chúng ta. Và tôi muốn cảm ơn Tổng thống Putin” cho thấy ông sẵn sàng trả giá về mặt hình ảnh để đổi lấy lợi ích kinh tế trước mắt. Tuy nhiên, chính cách ông phớt lờ phản ứng của Kiev – ban đầu chỉ đáp “Được rồi” khi nghe tên Zelensky – cho thấy ưu tiên của Trump là nội địa, không phải sự thống nhất của liên minh phương Tây. Thỏa thuận dầu diesel Nga vì thế không chỉ là quyết định năng lượng, mà là thông điệp: lợi ích cử tri Mỹ đứng trên chiến lược dài hạn đối với Nga.
Chiến lược kéo Nga trở lại bàn đàm phán: đòn bẩy hay ảo tưởng?
Trump không chỉ bán thỏa thuận này như một giải pháp năng lượng, mà còn như một công cụ ngoại giao. Theo các đặc phái viên Mỹ, việc cho phép Nga xuất khẩu dầu diesel là một phần trong nỗ lực của ông nhằm kéo Moscow quay trở lại bàn đàm phán với Ukraine. Ý tưởng là dùng nới lỏng trừng phạt Nga dỡ bỏ một phần như “cà rốt”, kết hợp với việc Ukraine ngừng tập kích các nhà máy lọc dầu của Nga, để buộc Điện Kremlin phải “làm điều gì đó” đáp lại. Một nguồn tin thân cận với Điện Kremlin thậm chí nhận định thỏa thuận dầu diesel “là một cách để đưa Nga trở lại” đàm phán. Nhưng lịch sử các nỗ lực trước đó – từ đề xuất nới trừng phạt đến các thỏa thuận khoáng sản – cho thấy không biện pháp nào làm thay đổi đáng kể mục tiêu cốt lõi của Nga ở Ukraine. Moscow được cho là chỉ sẵn sàng đàm phán sau khi kiểm soát hoàn toàn vùng Donbass, trong khi Kiev tuyên bố sẽ không nhượng bộ lãnh thổ. Trong bối cảnh đó, việc gắn thỏa thuận dầu diesel Nga với kỳ vọng đột phá ngoại giao có vẻ lạc quan quá mức. Nó biến năng lượng toàn cầu thành con chip mặc cả, nhưng không giải quyết được khoảng cách căn bản giữa hai bên về lãnh thổ và an ninh.
Vì sao Ukraine coi thỏa thuận là sự phản bội và rạn nứt phương Tây
Từ góc nhìn Kiev, thỏa thuận này không chỉ là một quyết định kỹ thuật về năng lượng mà là cú đâm sau lưng. Ukraine phản đối mạnh mẽ, cho rằng việc bán dầu diesel sẽ cung cấp thêm nguồn tài chính cho Nga tiếp tục chiến dịch quân sự. Zelensky nói thẳng rằng thỏa thuận giữa Mỹ và Nga là “không công bằng với Ukraine”, bởi nó nới lỏng sức ép mà Kiev coi là sống còn. Ukraine phản đối diesel không phải vì muốn giá năng lượng toàn cầu cao, mà vì hiểu rằng mỗi thùng dầu xuất khẩu là thêm nguồn lực cho quân đội Nga. Hơn nữa, Kiev chỉ ủng hộ việc nới lỏng trừng phạt nếu đổi lại là một thỏa thuận ngừng tấn công vào các cơ sở năng lượng – điều mà Washington không giành được từ Moscow. Zelensky lập luận: nếu có nhượng bộ, Trump hẳn đã công bố; việc ông không làm vậy cho thấy Nga chỉ nhận lợi ích mà không trả giá. Điều đáng chú ý là dù bất mãn, Ukraine vẫn không bác bỏ vai trò trung gian của Mỹ. Ngoại trưởng Andrii Sybiha nhấn mạnh một bước đột phá chỉ có thể đến sau cuộc gặp trực tiếp giữa Zelensky và Putin, có thể với sự tham gia của Trump hoặc qua trung gian Thổ Nhĩ Kỳ. Nói cách khác, Kiev vừa cần Mỹ, vừa cảm thấy bị Mỹ bỏ rơi – một thế tiến thoái lưỡng nan nguy hiểm cho sự gắn kết của phương Tây.
Hệ quả dài hạn: năng lượng rẻ hơn, nhưng liên minh yếu hơn?
Nếu nhìn ngắn hạn, thỏa thuận Trump Putin dầu mỏ có thể giúp hạ nhiệt giá diesel, giảm áp lực lên doanh nghiệp và người tiêu dùng, và bổ sung nguồn cung cho năng lượng toàn cầu. Bộ Tài chính Mỹ đã cấp giấy phép tạm thời để dầu diesel Nga được đưa ra thị trường, tạo một lối đi quanh các lệnh trừng phạt. Nhưng cái giá dài hạn có thể là sự suy yếu của công cụ trừng phạt – vốn là trụ cột trong chiến lược kiềm chế Nga. Khi một nước dẫn đầu phương Tây chấp nhận ngoại lệ lớn như thỏa thuận dầu diesel Nga, thông điệp gửi tới Moscow là: chỉ cần đủ áp lực năng lượng, phương Tây sẽ phải lùi bước. Điều này có thể khuyến khích Nga tiếp tục dùng năng lượng như vũ khí, thay vì nhượng bộ trên bàn đàm phán. Trong khi đó, các đồng minh như Ukraine sẽ đặt câu hỏi về độ tin cậy của cam kết hỗ trợ. Kết cục, thỏa thuận này phơi bày mâu thuẫn cốt lõi trong chính sách phương Tây: giữa nhu cầu năng lượng rẻ và mục tiêu cô lập Nga. Nếu Trump coi đây là “lựa chọn đúng đắn cho người dân Mỹ và toàn thế giới”, thì Ukraine lại thấy đó là minh chứng cho việc lợi ích ngắn hạn đang thắng thế trước trách nhiệm với một cuộc chiến chưa có hồi kết. Câu hỏi còn bỏ ngỏ là liệu vài triệu thùng diesel có đáng để đánh đổi sự thống nhất chiến lược chống lại Moscow hay không.
