Mở rộng hiến tặng không thể đặt gánh nặng lên trẻ
Hiến mô tái sinh ở người chưa thành niên là việc lấy một loại mô có khả năng tái tạo để ghép cho người khác, nhưng chỉ có thể được xem xét khi an toàn cho trẻ và trẻ được bảo vệ quyền lựa chọn. Đề xuất mở rộng hiến mô, tạng dưới 18 tuổi đang khơi lên câu hỏi gai góc: làm sao cân bằng cơ hội chữa bệnh với đạo đức y khoa và quyền trẻ em? Dự thảo luật trình Quốc hội ngày 21/10 vẫn cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống, song mở đường cho hiến mô tái sinh trong một số trường hợp đặc biệt để chữa bệnh cho người thân. Nhu cầu ghép lớn và nguồn tạng thiếu là lý do cần bàn sửa luật, nhưng không thể tự nó trở thành lý do đủ để trẻ phải hiến. Chính sách chỉ đáng ủng hộ nếu lợi ích của người nhận không lấn át lợi ích tốt nhất của người hiến.
Ở người bệnh nhỏ tuổi, sự thiếu hụt mô, tạng phù hợp có thể khiến thời gian chờ đợi trở thành vấn đề sống còn. Chuyên gia ghép tạng cho biết trẻ vài tuổi, chỉ nặng mười mấy ký, gần như không có tim người lớn phù hợp; đã có tim hiến nhưng không thể dùng cho các cháu, và không phải em nào cũng chờ được. Thực tế ấy đòi hỏi thêm lựa chọn điều trị, song cũng càng làm rõ vì sao cần tăng nguồn hiến từ người trưởng thành và người chết não, thay vì mặc định trẻ trong gia đình phải gánh phần thiếu hụt.
Phải phân biệt mô tái sinh với tạng
Một quả thận hay một phần gan là bộ phận cơ thể; tủy xương là ví dụ về mô có khả năng tái tạo sau khi lấy. Nhưng khái niệm “mô tái sinh” không nên được dùng như một nhãn mặc định đồng nghĩa với không rủi ro. Cần quy định cụ thể loại mô nào được hiến, căn cứ khoa học cho từng loại và đánh giá cả ảnh hưởng trước mắt lẫn lâu dài đến sức khỏe người hiến. Hiến mô tái sinh chỉ có thể được chấp nhận khi đáp ứng điều kiện chuyên môn và an toàn cho trẻ, chứ không phải vì mô có thể mọc lại mà xem nhẹ tác động của quy trình lấy mô.
Theo đề xuất trong dự thảo, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị hoặc em ruột. Ủy viên chuyên trách Lê Văn Khảm đề nghị làm rõ căn cứ xác định các ngưỡng tuổi, mối quan hệ với người hiến và phạm vi người nhận; ông lưu ý nhóm “thành viên gia đình” ở tuổi 15–17 có thể quá rộng, còn hiến cho cha mẹ hoặc anh chị em ruột ở tuổi nhỏ hơn cần được đánh giá thêm. Giới hạn người nhận không phải thủ tục hình thức: quan hệ ruột thịt có thể tạo áp lực khiến trẻ nghĩ rằng từ chối đồng nghĩa với làm người thân thất vọng.
Sự đồng ý của cha mẹ chưa đủ bảo vệ trẻ
Cha mẹ là người đại diện cho con, nhưng nếu người nhận là thành viên trong gia đình, sự đồng thuận của người lớn có thể chịu ảnh hưởng từ lợi ích và khủng hoảng của chính gia đình ấy. Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức Dương Đức Hùng nêu tình huống người cha muốn con hiến tủy cho người thân và đặt câu hỏi liệu quyết định đó có thật sự xuất phát từ lợi ích của đứa trẻ. Bởi vậy, sự đồng ý của cha mẹ hay người giám hộ không thể thay thế quyền tự quyết của trẻ. Cần có hội đồng chuyên môn độc lập thẩm định nguy cơ, kết luận bằng văn bản về ảnh hưởng sức khỏe ngắn hạn và dài hạn; đồng thời phải có cách xử lý xung đột lợi ích khi người đại diện có liên quan trực tiếp đến người nhận.
Trẻ cần được tư vấn riêng, bằng cách phù hợp tuổi và khả năng nhận thức, để hiểu việc hiến có thể tác động ra sao đến sức khỏe và cảm xúc. Các em phải được nói không hoặc rút lại sự đồng ý bất cứ lúc nào, không bị gây áp lực hay thương mại hóa. Đây không phải một bước lấy chữ ký cho đủ hồ sơ: lời đồng ý chỉ có ý nghĩa nếu trẻ hiểu lựa chọn của mình và có cơ hội bày tỏ mà không bị người thân chi phối. Quyền trẻ em phải được đặt ở trung tâm, nhất là khi người nhận là người trẻ yêu thương và có thể cảm thấy mình có trách nhiệm cứu giúp.
Luật cần đặt hàng rào trước khi mở rộng
Cách tiếp cận đúng không phải chọn giữa cứu người bệnh và bảo vệ trẻ, mà là chỉ cho phép hiến khi cả hai mục tiêu cùng được đáp ứng. Cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ cơ sở của từng ngưỡng tuổi, đối tượng nhận và mối quan hệ với người hiến; đồng thời nhấn mạnh cần bảo vệ trẻ trước nguy cơ tổn hại sức khỏe, tâm lý và sức ép gia đình, xã hội. Quy trình nên đòi hỏi xác nhận không có người hiến trưởng thành phù hợp, đánh giá y khoa độc lập, tư vấn riêng cho trẻ và quyền rút lui không bị trừng phạt. Nếu thiếu những bảo đảm ấy, cụm từ “trường hợp đặc biệt” sẽ quá mơ hồ để ngăn việc biến lòng hiếu thảo thành nghĩa vụ.
Sau các ý kiến thẩm tra và thảo luận, cơ quan soạn thảo đang tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu và giải trình để hoàn thiện dự thảo trước khi Quốc hội xem xét, quyết định. Đây là cơ hội để luật xác định cụ thể danh mục mô được phép hiến, nhóm người nhận, tiêu chuẩn an toàn và cơ chế bảo vệ độc lập. Mở rộng hiến mô tạng có thể đem lại hy vọng cho người bệnh, nhưng sự khan hiếm không thể biến trẻ thành nguồn dự phòng mặc định. Kết luận cần rõ ràng: chỉ cân nhắc người hiến dưới 18 tuổi khi căn cứ y khoa vững chắc, phạm vi nhận hẹp, sự đồng ý của trẻ tự nguyện và quyền từ chối được bảo đảm thực chất.
