Khi học sinh giỏi STEM chủ động rẽ khỏi lối mòn
Hiện tượng học sinh giỏi STEM đạt danh hiệu thủ khoa, á khoa nhưng chủ động chọn các ngành Công nghệ sinh học và thiết kế vi mạch thay vì Y, Dược thể hiện sự dịch chuyển giá trị: thay vì chạy theo hình ảnh nghề “ổn định, thu nhập cao”, các bạn ưu tiên niềm yêu thích nghiên cứu, tò mò khoa học và khát vọng làm chủ con đường sự nghiệp khoa học dài hạn, dù phải đối diện áp lực, hoang mang và những lựa chọn ít người đi trước. Đây là tín hiệu cho thấy thế hệ học sinh xuất sắc đang định nghĩa lại thành công học đường và nghề nghiệp theo tiêu chuẩn riêng. Ở Việt Nam, nhiều phụ huynh vẫn mặc định Y Dược là đích đến “an toàn” cho học sinh giỏi STEM. Nhưng câu chuyện của hai nữ sinh Dương Kim Trân và Nguyễn Ngọc Trân cho thấy một quỹ đạo khác: họ dùng danh hiệu thủ khoa á khoa như bàn đạp để bước vào những lĩnh vực mới, khó và ít người hiểu, thay vì tấm vé bảo đảm vào các trường Y. Đó không phải quyết định bốc đồng, mà là chọn lựa sau khi tự tìm hiểu, trải nghiệm và nghiền ngẫm về điều mình muốn gắn bó lâu dài.
Nữ thủ khoa chuyên Sinh chọn Công nghệ sinh học để "làm chủ chính mình"
Trong lễ khai giảng năm học 2026-2027 của một trường đại học quốc tế thuộc một đại học quốc gia lớn, Dương Kim Trân – tân sinh viên ngành Công nghệ sinh học – được chọn đại diện hơn 1.800 tân sinh viên khóa 2026 phát biểu trước thầy cô, phụ huynh và bạn bè. Đáng chú ý, Trân từng là học sinh chuyên Sinh của Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa nhưng lại không chọn Y, Dược như phần đông bạn cùng lớp. Yêu Sinh, nhưng cô bị hút bởi những câu hỏi phía sau hiện tượng sinh học và mong muốn đi sâu vào nghiên cứu hơn là trở thành bác sĩ hay dược sĩ. Bước ngoặt đến từ năm lớp 11, khi giáo viên chủ nhiệm gợi mở về ngành Công nghệ sinh học và môi trường đào tạo bằng tiếng Anh. Trân tham gia các chương trình trải nghiệm, đọc cuốn "Nhập môn Công nghệ sinh học" được khoa tặng và càng đọc càng thấy bị cuốn. Cô quyết định đăng ký chương trình liên kết ngành Công nghệ sinh học định hướng Y sinh với University of the West of England (UWE), kỳ vọng được tham gia nghiên cứu, trao đổi quốc tế và học lên cao sau khi tốt nghiệp.
Á khoa toàn quốc chọn thiết kế vi mạch vì tò mò khoa học
Nếu Dương Kim Trân rẽ khỏi Y Dược bằng ngành Công nghệ sinh học, thì Nguyễn Ngọc Trân – học sinh Trường THPT Phạm Thành Trung, Đồng Tháp – lại bước vào một lĩnh vực kỹ thuật đặc thù: thiết kế vi mạch. Trân đạt 29,75 điểm tổ hợp A00 trong kỳ thi tốt nghiệp THPT, với điểm 10 Toán, 10 Hóa và 9,75 Vật lý, trở thành á khoa toàn quốc, đồng thời là thí sinh có điểm thi tốt nghiệp cao nhất khi nhập học vào Trường đại học Khoa học tự nhiên thuộc một đại học quốc gia lớn. Thành tích xuất sắc không khiến cô gắn mình với các ngành “truyền thống” của khối A. Sau kỳ thi, Trân quyết định theo học ngành thiết kế vi mạch tại Trường đại học Khoa học tự nhiên. Theo cô, đây là ngành mũi nhọn, phù hợp xu hướng công nghệ tương lai và mở ra nhiều cơ hội phát triển. Điều khiến Trân tò mò là bài toán làm sao tích hợp hàng triệu, thậm chí hàng tỉ linh kiện trong một không gian vô cùng nhỏ nhưng vẫn bảo đảm hiệu năng của cả hệ thống. Chính thách thức về tư duy logic, độ chính xác và làm việc dài với máy tính lại là điều hấp dẫn cô chinh phục.
Áp lực danh hiệu và cách thế hệ mới đối diện
Nhìn từ bên ngoài, danh hiệu thủ khoa á khoa thường gắn với hình ảnh “hoàn hảo”, nhưng bên trong lại là những lớp áp lực âm thầm. Dương Kim Trân thừa nhận niềm vui trở thành thủ khoa tuyển sinh với 96/100 điểm đi cùng một chút áp lực và lo lắng. Cô coi danh hiệu là động lực để kỷ luật bản thân hơn trong môi trường đại học, đặt mục tiêu tham gia nghiên cứu, hoạt động ngoại khóa và tìm kiếm cơ hội học tập quốc tế. Tức là, thay vì để áp lực đè nặng, Trân chuyển nó thành yêu cầu tự thân phải trưởng thành nhanh hơn trên con đường sự nghiệp khoa học. Với Nguyễn Ngọc Trân, á khoa toàn quốc cũng từng nhiều lần thiếu tự tin, hoang mang và nghi ngờ năng lực bản thân. Cô chọn cách không ép mình học bằng mọi giá, sẵn sàng tạm dừng, nghỉ ngơi để lấy lại cân bằng trước khi quay lại bàn học. Phương châm "chơi ra chơi, học ra học" giúp cô giữ được sự sôi nổi với bạn bè nhưng nghiêm túc khi cần tập trung. Cách đối diện áp lực của hai nữ sinh cho thấy học sinh giỏi STEM thế hệ mới tỉnh táo hơn với sức khỏe tinh thần, không đánh đổi bản thân để giữ hình ảnh “con nhà người ta”.
STEM mới và con đường sự nghiệp khoa học đa dạng
Điểm chung của hai nữ sinh là họ nhìn ngành mình chọn như một con đường sự nghiệp khoa học dài hơi, không chỉ là tấm bằng. Dương Kim Trân xem ngành Công nghệ sinh học với định hướng Y sinh trong môi trường đào tạo hoàn toàn bằng tiếng Anh là cơ hội tiếp cận kiến thức chuyên môn và hội nhập quốc tế, từ đó tham gia nghiên cứu, trao đổi nước ngoài và học tiếp lên sau tốt nghiệp. Với cô, danh hiệu thủ khoa chỉ là điểm xuất phát để đi sâu hơn vào nghiên cứu và từng bước biến niềm yêu thích khoa học thành sự nghiệp. Nguyễn Ngọc Trân nhìn thiết kế vi mạch như lĩnh vực mũi nhọn vừa đòi hỏi nền tảng khoa học cơ bản vững chắc, vừa mở rộng không gian nghề nghiệp trong bối cảnh công nghệ phát triển. Cô xem đại học là nơi thử sức ở nhiều khía cạnh, từ chuyên môn đến hoạt động ngoài lớp học. Những lựa chọn này gửi một thông điệp rõ ràng cho thế hệ học sinh giỏi STEM: cơ hội không chỉ nằm ở Y Dược. Ngành Công nghệ sinh học, thiết kế vi mạch và vô số nhánh STEM mới đang mở ra những hành trình đa dạng, nơi niềm tò mò khoa học và đam mê nghiên cứu mới là la bàn quan trọng nhất.
