Kênh Ba Lon: Từ dự án thủy lợi thành bước ngoặt phát triển đô thị
Cải tạo kênh Ba Lon là dự án nạo vét, cải thiện môi trường và chỉnh trang đô thị trên tuyến rạch Bà Lớn dài 7,3 km, kết hợp xây kè, mở đường, xây cầu và di dời nhà ven rạch để biến một dòng kênh thoát nước cũ thành trục hạ tầng đa chức năng cho khu vực phía Nam TPHCM.
Điều đáng nói không phải ở việc thành phố chi hơn 9.228 tỷ đồng từ ngân sách, mà là cách họ chọn chi: hơn 6.350 tỷ đồng dành cho bồi thường, hỗ trợ và tái định cư – tức ưu tiên xử lý gốc rễ không gian sống ven kênh thay vì chỉ đổ tiền vào bê tông hóa lòng rạch. Đây là thông điệp rõ ràng: kênh rạch phải trở lại đúng vai trò một phần của cấu trúc đô thị, không còn là “khu vực bị bỏ quên” phía sau nhà dân.
Quy mô đầu tư: Gần 2/3 ngân sách cho bồi thường giải phóng mặt bằng
Trong tổng mức đầu tư hơn 9.228 tỷ đồng, chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm khoảng 6.350,7 tỷ đồng, còn chi phí xây dựng hơn 2.291 tỷ đồng. Nói cách khác, mỗi đồng cho bê tông là gần hai đồng cho con người – cho việc di dời, sắp xếp lại hàng loạt hộ dân bám dọc hai bên kênh. Đây là lựa chọn tốn kém nhưng là điều kiện bắt buộc nếu thành phố muốn xóa mô hình “nhà trên kênh, hạ tầng chắp vá” tồn tại nhiều thập kỷ.
Cách phân bổ này cũng cho thấy cải tạo kênh Ba Lon không chỉ là dự án kỹ thuật mà là can thiệp mạnh vào cấu trúc đô thị. Thành phố chấp nhận chi phí bồi thường giải phóng mặt bằng rất lớn để đổi lấy quỹ đất sạch, nơi có thể tổ chức lại nhà ở, giao thông, không gian công cộng một cách đồng bộ. Nếu thiếu quyết tâm ở khâu này, mọi nỗ lực nâng cấp hạ tầng TPHCM quanh kênh rạch sẽ chỉ dừng ở mức “chữa cháy” chống ngập.
Trục hạ tầng mới: Kênh, kè, đường, cầu trong một không gian
Cốt lõi dự án là nạo vét toàn tuyến dài khoảng 7,3 km, hạ cao độ đáy kênh xuống -3 m đến -4 m, mở bề rộng từ 11 đến 90 m, đồng thời xây hệ thống kè bảo vệ bờ dài khoảng 9,677 km. Nhưng điểm đáng giá nằm ở việc thành phố không dừng ở chức năng thoát nước. Dọc phường Bình Đông, một tuyến đường mới rộng 14–18 m, dài khoảng 725 m được mở, trong đó gồm đường D1 dài 577 m và đường nhánh nối Tạ Quang Bửu dài 148 m.
Cầu Bà Lớn 2 dài khoảng 79,3 m, rộng 40 m với 6 làn xe băng qua Quốc lộ 50 tạo nên một mắt xích giao thông quan trọng. Như vậy, cùng lúc, thành phố chỉnh trị dòng chảy, tổ chức lại bờ kè, mở đường và xây cầu trên cùng một hành lang hạ tầng. Một tuyến rạch dài được cải tạo sẽ đồng thời tạo ra hành lang giao thông, không gian cảnh quan và quỹ đất có thể tổ chức lại, thay vì tiếp tục tồn tại như một khu vực bị chia cắt bởi nhà ở và hạ tầng thiếu đồng bộ.
Lợi ích kép: Từ chống ngập 920 ha đến tái thiết không gian công cộng
Về chức năng thủy lợi, dự án được thiết kế như công trình cấp II với tuổi thọ 50 năm, đáp ứng yêu cầu tiêu thoát nước cho lưu vực khoảng 920 ha, cải thiện dòng chảy, giảm xói lở, nâng chất lượng nước và góp phần chỉnh trang đô thị. Đối với người dân, điều này dịch thành ít ngập hơn, môi trường trong lành hơn và hạ tầng giao thông đường bộ lẫn đường thủy thuận tiện hơn.
Tuy nhiên, tác động quan trọng hơn là cách dự án buộc thành phố phải nhìn lại không gian ven kênh như một phần của không gian công cộng. Khi nạo vét, xây kè, di dời nhà ven rạch đi cùng với bổ sung đường, cầu, cây xanh, vỉa hè, chiếu sáng, kênh rạch không còn là vùng đệm lộn xộn, mà trở thành “xương sống” của một đoạn đô thị mới. Đây là mô hình phát triển đô thị bền vững đáng được lặp lại trên nhiều kênh rạch khác, nếu TPHCM muốn thoát khỏi vòng luẩn quẩn ngập – ô nhiễm – nhà ổ chuột ven sông.
Thách thức và điều kiện để kênh Ba Lon trở thành hình mẫu
Tham vọng là lớn, nhưng để kênh Ba Lon trở thành hình mẫu cải tạo kênh rạch, hai yếu tố quyết định là kỷ luật triển khai và chất lượng bồi thường. Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị được giao làm chủ đầu tư và quản lý dự án, đồng thời phải kiểm soát chặt chi phí, tiến độ, chất lượng và áp dụng mô hình BIM ngay từ giai đoạn thiết kế. Nếu quản lý lỏng lẻo, dự án rất dễ trượt sang kịch bản đội vốn, kéo dài, khiến niềm tin người dân suy giảm.
Thành phố đặt mục tiêu hoàn thành dự án vào năm 2030. Trong bốn năm tới, điều quan trọng là người dân bị ảnh hưởng phải thấy họ không bị “gạt ra rìa” mà là một phần của câu chuyện phát triển đô thị mới. Cải tạo kênh Ba Lon sẽ chỉ trọn vẹn ý nghĩa khi khu tái định cư tốt hơn nơi ở cũ, khi tuyến kênh được mở thành không gian công cộng mở, chứ không trở thành “bức tường bê tông” hạn chế tiếp cận. Nếu làm được, TPHCM không chỉ có thêm một công trình hạ tầng, mà có thêm một công thức tái thiết đô thị bền vững từ chính những dòng kênh tưởng như đã bị lãng quên.
