Cải tạo đô thị TP.HCM đang chuyển trọng tâm ra mặt nước
Cải tạo đô thị TP.HCM là quá trình tái thiết không gian sống, hạ tầng giao thông và môi trường tại các khu dân cư hiện hữu, trong đó các dự án ven kênh rạch kết hợp chỉnh trang cảnh quan, nâng cấp hạ tầng và di dời – tái định cư cộng đồng đang trở thành công cụ chủ lực để thay đổi triệt để bộ mặt thành phố đông dân, mật độ xây dựng cao và chịu áp lực ngập lụt, quá tải giao thông nhiều năm qua.
Hai dự án Ba Lon Canal và kênh Tẻ cho thấy TP.HCM không còn coi kênh rạch là “vùng lùi” mà là trục phát triển. Dự án cải tạo rạch Ba Lon được UBND TP.HCM phê duyệt với tổng vốn hơn 9.228 tỷ đồng từ ngân sách, trong đó chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khoảng 6.350,7 tỷ đồng. Dự án kênh Tẻ gắn với mở rộng đường Tôn Thất Thuyết có tổng mức đầu tư 5.621 tỷ đồng, hơn 4.100 tỷ đồng dành cho bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư, tương đương gần 74% tổng vốn. Những con số này cho thấy di dời và an sinh là trung tâm của bài toán cải tạo, chứ không phải phần “phụ lục” sau cùng.
Ba Lon Canal: Dự án thoát nước và tái thiết không gian đô thị quy mô lớn
Điểm đáng chú ý nhất ở Ba Lon Canal là thành phố dám chi nhiều hơn cho người dân so với khối xây dựng. Trong hơn 9.228 tỷ đồng, chi phí đền bù, hỗ trợ và tái định cư chiếm tới khoảng 6.350,7 tỷ đồng, trong khi chi phí xây lắp hơn 2.291 tỷ đồng. Đây là lựa chọn chính trị: ưu tiên ổn định xã hội để tạo nền cho một dự án hạ tầng sống được trong dài hạn, thay vì chỉ tập trung vào bê tông và cốt thép.
Về kỹ thuật, toàn tuyến kênh dài khoảng 7,3 km sẽ được nạo vét, mở rộng bề rộng lòng kênh từ 11 m đến 90 m, kết hợp hệ thống kè bảo vệ hai bờ dài khoảng 9,677 km cùng vỉa hè, cây xanh, chiếu sáng, thoát nước và các lối xuống kênh. Dự án còn xây tuyến đường kết nối khoảng 725 m (gồm đường D1 dài 577 m và nhánh nối vào Tạ Quang Bửu dài 148 m) cùng cầu Ba Lon 2 qua Quốc lộ 50, rộng 40 m, 6 làn xe, tĩnh không 3 m cho tàu thuyền. Khi hoàn thành, công trình được thiết kế phục vụ thoát nước cho lưu vực khoảng 920 ha, cải thiện chất lượng nước, giảm sạt lở và hỗ trợ phát triển giao thông đường bộ lẫn đường thủy.
Kênh Tẻ mở rộng: Mở đường 6 làn, di dời gần 600 hộ và thêm công viên
Trên trục kênh Tẻ, TP.HCM chọn cách nâng cấp toàn diện: mở rộng đường, chỉnh trang kênh rạch và thêm không gian xanh cùng lúc. Dự án cải tạo, mở rộng đường Tôn Thất Thuyết và công viên cây xanh dọc bờ kênh Tẻ vừa được UBND TP.HCM phê duyệt, với tổng diện tích khoảng 170.333 m2, đi qua các phường Vĩnh Hội, Khánh Hội và Xóm Chiếu. Trọng tâm là mở rộng đoạn đường Tôn Thất Thuyết dài hơn 3,4 km, từ quy mô khoảng 7 m, 2 làn xe lên 28 m với 6 làn xe, bổ sung thêm cầu qua rạch Nguyễn Kiệu để hoàn chỉnh kết nối toàn tuyến.
Cái giá của việc “lên đời” tuyến đường từng là mặt tiền quận 4 là gần 600 hộ dân bị ảnh hưởng. Cụ thể, dự án tác động đến 598 hộ, trong đó 461 hộ phải giải tỏa trắng và 137 hộ bị ảnh hưởng một phần. Cùng với việc mở rộng đường, thành phố xây hệ thống kè bảo vệ bờ dài khoảng 3,3 km dọc kênh Tẻ và rạch Nguyễn Kiệu, tổ chức dải bờ kênh thành công viên cây xanh, mở rộng không gian công cộng và chỉnh trang diện mạo đô thị. Theo hồ sơ dự án, việc cải tạo đường kết hợp chỉnh trang kênh rạch và bổ sung mảng xanh được kỳ vọng sẽ cải thiện đáng kể năng lực giao thông và chất lượng sống của người dân khu vực.
Chiến lược: Nâng cấp hạ tầng giao thông gắn với phúc lợi và môi trường
Điểm chung quan trọng của Ba Lon Canal và kênh Tẻ là logic phát triển ven nước mới: không chỉ giải quyết thoát nước và kẹt xe, mà còn tạo lại không gian công cộng và cải thiện môi trường sống. Ba Lon Canal kết hợp nạo vét, kè bờ, xây vỉa hè, cây xanh, chiếu sáng và các điểm tiếp cận xuống kênh; kênh Tẻ bổ sung công viên cây xanh, hệ thống kè bảo vệ bờ và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ như thoát nước, chiếu sáng, hào kỹ thuật. Nói cách khác, mỗi dự án ven nước là một gói cải tạo đô thị TP.HCM toàn diện, nơi hạ tầng giao thông chỉ là một mảnh ghép.
Về giao thông, hai dự án đều nâng đáng kể năng lực kết nối. Ba Lon Canal bổ sung tuyến đường D1 và cầu Ba Lon 2, tăng liên thông với Quốc lộ 50 và các trục lớn trong vùng. Ở kênh Tẻ, đường Tôn Thất Thuyết sau khi mở rộng sẽ là trục chính xuyên qua Vĩnh Hội – Khánh Hội – Xóm Chiếu, kết nối tốt hơn với Bến Vân Đồn, Nguyễn Tất Thành và dự án cầu – đường Nguyễn Khoái thông qua các nhánh N3, N4 trong giai đoạn 2026–2029. Việc áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM) trong giai đoạn thiết kế ở dự án Ba Lon cũng cho thấy thành phố muốn kiểm soát tốt hơn chi phí, tiến độ và chất lượng, giảm thất thoát và lãng phí.
Giải phóng mặt bằng: Điểm nghẽn hay tiêu chí thành công của cải tạo đô thị?
Nhìn vào cơ cấu vốn, có thể nói “giải phóng mặt bằng là trái tim của cải tạo đô thị TP.HCM”. Ở Ba Lon Canal, phần bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm phần lớn tổng mức đầu tư hơn 9.228 tỷ đồng. Với kênh Tẻ, hơn 4.100 tỷ đồng – gần 74% tổng vốn 5.621 tỷ đồng – dành cho bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư. Câu hỏi không còn là có di dời hay không, mà là di dời thế nào để người bị ảnh hưởng không trở thành bên thua cuộc trong một dự án mang danh “vì cộng đồng”.
Theo quyết định phê duyệt, công tác giải phóng mặt bằng sẽ được chính quyền phường phối hợp với chủ đầu tư và các cơ quan chuyên môn, trong đó cơ quan phụ trách tài nguyên – môi trường chịu trách nhiệm triển khai thủ tục đất đai, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, còn cơ quan xây dựng theo dõi, giám sát và xử lý vướng mắc phát sinh. Nếu khâu này chậm hoặc thiếu minh bạch, toàn bộ lợi ích về hạ tầng, môi trường và giao thông có thể bị che mờ bởi bức xúc xã hội. Ngược lại, nếu làm tốt, những con số hàng nghìn tỷ đồng bồi thường sẽ trở thành minh chứng cho một chiến lược phát triển ưu tiên con người, chứ không chỉ ưu tiên mặt tiền đô thị.
