Rạch Bà Lớn: từ trục thoát nước thành trục hạ tầng đô thị mới
Dự án cải tạo rạch Bà Lớn TP.HCM là chương trình nâng cấp hạ tầng tích hợp, kết hợp nạo vét, xây kè, mở đường, xây cầu và di dời dân cư, nhằm biến một tuyến thoát nước dài 7,3km thành trục hạ tầng đô thị mới ở khu vực phía Nam. Thành phố không còn coi con rạch này chỉ là kênh tiêu nước, mà xem nó như bộ khung để tái cấu trúc không gian ven kênh và kết nối giao thông, cảnh quan với phần còn lại của đô thị. Đây là bước chuyển quan trọng trong quản lý nước thành phố gắn với chiến lược mở rộng và chỉnh trang đô thị quy mô lớn.
Ủy ban nhân dân TP.HCM đã phê duyệt dự án nạo vét, cải thiện môi trường kết hợp chỉnh trang đô thị cho trục thoát nước rạch Bà Lớn với tổng vốn hơn 9.228 tỷ đồng từ ngân sách thành phố. Cốt lõi của dự án là nạo vét toàn tuyến rạch dài khoảng 7,3km, nắn chỉnh lòng rạch với cao độ đáy -3m đến -4m và bề rộng 11–90m, đồng thời xây dựng hệ thống kè bảo vệ bờ dài khoảng 9,677km, kết hợp vỉa hè, cây xanh, chiếu sáng, thoát nước và các lối xuống nước. Nói cách khác, nước không còn bị xử lý tách biệt, mà được đưa hẳn vào cấu trúc hạ tầng đô thị.
9.228 tỷ đồng: chi nhiều nhất cho giải phóng mặt bằng đô thị
Điểm gây tranh luận nhất của dự án rạch Bà Lớn không phải là con số hàng nghìn tỷ cho xây kè hay làm đường, mà là tỷ trọng khổng lồ dành cho bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Trong tổng vốn hơn 9.228 tỷ đồng, riêng chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã lên tới khoảng 6.350,7 tỷ đồng, trong khi chi phí xây dựng hơn 2.291 tỷ đồng, phần còn lại dành cho quản lý dự án, tư vấn, chi phí khác và dự phòng. Nói thẳng, đây là một dự án hạ tầng mà “chi cho con người” còn lớn hơn “chi cho bê tông” – và đó là cú chuyển đáng hoan nghênh nếu được làm đến nơi đến chốn.
Việc dành phần lớn ngân sách cho giải phóng mặt bằng đô thị cho thấy thành phố chấp nhận trả giá để di dời, sắp xếp lại khu dân cư trên và ven rạch. Điều này có hai mặt: một mặt, nó mở đường cho không gian ven rạch được tổ chức lại bài bản, an toàn hơn; mặt khác, nó đặt áp lực rất lớn lên tiến độ, minh bạch và chất lượng tái định cư. Nếu khâu bồi thường và bố trí chỗ ở mới không công bằng, dự án chống ngập – chỉnh trang hoàn toàn có thể biến thành một cuộc đứt gãy xã hội quy mô 7,3km bờ sông.
Cách tiếp cận tích hợp: kênh rạch là xương sống hạ tầng chứ không là “mương thoát nước”
Thành phố giàu nhất cả nước chọn cách đầu tư đồng bộ: “Từ một tuyến rạch dài 7,3km, thành phố này sẽ đầu tư đồng thời nạo vét, xây kè, mở đường, xây cầu và di dời nhà ven rạch, tạo một trục hạ tầng mới cho khu vực phía Nam thành phố”. Đây là tuyên bố rõ ràng rằng rạch Bà Lớn không còn là con mương phải “che lại cho xong”, mà là xương sống của một hành lang hạ tầng mới. Hướng tiếp cận này đáng chú ý vì nó phá vỡ thói quen xử lý từng vấn đề rời rạc: chỗ thì chống ngập, chỗ thì làm đường, chỗ thì dọn nhà ổ chuột – nhưng không bao giờ nhìn cả không gian như một tổng thể.
Cụ thể, tại phường Bình Đông sẽ có tuyến đường mới rộng 14–18m, dài khoảng 725m (gồm 577m đường D1 và 148m đường nhánh nối Tạ Quang Bửu). Cầu Bà Lớn 2 vượt Quốc lộ 50, dài khoảng 79,3m, rộng 40m với 6 làn xe và tĩnh không 3m cho tàu thuyền. Khi tuyến đường dọc rạch kết nối với trục Tạ Quang Bửu, một hành lang giao thông – cảnh quan mới sẽ hình thành, đồng thời tạo thêm quỹ đất có thể tổ chức lại, thay vì tiếp tục chấp nhận tình trạng nhà cửa lộn xộn, hạ tầng chắp vá ven kênh.
Quản lý nước thành phố: từ chống ngập khu vực 920ha đến tái cấu trúc không gian
Rạch Bà Lớn là một trong những trục thoát nước chính phía Nam TP.HCM. Về mục tiêu kỹ thuật, dự án được thiết kế để đáp ứng nhu cầu thoát nước cho lưu vực khoảng 920ha, góp phần cải thiện dòng chảy, giảm xói lở, nâng chất lượng nước và giảm áp lực ngập úng khu vực. Đây là mảnh ghép quan trọng trong bức tranh quản lý nước thành phố, nơi ngập mưa, triều cường, sạt lở và ô nhiễm luôn đan xen trong các khu dân cư tự phát dọc kênh rạch. Không xử lý rạch Bà Lớn, mọi kế hoạch phát triển phía Nam gần như bị “treo” trên nền hạ tầng nước yếu.
Nhưng giá trị dài hạn không chỉ nằm ở chống ngập. Khi nạo vét, xây kè, di dời nhà ven rạch và bổ sung hạ tầng được triển khai đồng thời, thành phố có thể xử lý nhiều nút thắt trên cùng một mặt bằng. Một tuyến rạch được cải tạo sẽ đồng thời tạo ra hành lang giao thông, không gian cảnh quan và quỹ đất có thể tổ chức lại. Nói cách khác, quản lý nước thành phố không dừng ở việc “cho nước chảy cho nhanh”, mà là tái thiết toàn bộ không gian ven nước, nơi lâu nay bị xem như vùng rìa tạm bợ, thay vì là phần hợp pháp và quan trọng của cấu trúc đô thị mới.
Cơ hội và điều kiện để rạch Bà Lớn trở thành hình mẫu
TP.HCM là đầu tàu kinh tế, dẫn đầu cả nước về quy mô GRDP, với mức thu nhập bình quân đầu người được ước tính cao hơn trung bình cả nước 1,7 lần. Một thành phố như vậy không thể tiếp tục chấp nhận những con rạch bẩn, nhà tạm bợ, đường cụt chạy sát mép nước. Dự án rạch Bà Lớn, với mục tiêu hoàn thành vào năm 2030, là phép thử xem thành phố có đủ năng lực biến kênh rạch thành một phần của cấu trúc đô thị hiện đại, hay lại lặp lại vòng luẩn quẩn của chậm tiến độ, đội vốn và bồi thường thiếu minh bạch.
Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP.HCM được giao làm chủ đầu tư và quản lý dự án, trong khi lãnh đạo thành phố yêu cầu kiểm soát chặt chi phí, tiến độ, chất lượng, ngăn thất thoát lãng phí và áp dụng mô hình BIM ngay từ giai đoạn thiết kế. Nếu những cam kết này được thực thi nghiêm túc, rạch Bà Lớn có thể trở thành hình mẫu cho một dự án nâng cấp hạ tầng gắn với giải phóng mặt bằng đô thị bài bản. Nếu không, đây sẽ chỉ là thêm một con rạch được đổ tiền nạo vét, kè đá, trồng cây – nhưng vẫn là “vùng đệm” nghèo và dễ bị bỏ quên giữa một thành phố đang tăng tốc mở rộng.
