Tật khúc xạ trẻ hóa: không còn là chuyện “đeo kính cho tiện”
Tật khúc xạ trẻ hóa ở thế hệ Gen Z là tình trạng các vấn đề về thị lực như cận thị, loạn thị, viễn thị xuất hiện ở độ tuổi ngày càng nhỏ, tiến triển nhanh và gắn chặt với lối sống số: sử dụng màn hình quá lâu, ít hoạt động ngoài trời và học tập trong môi trường ánh sáng không phù hợp, khiến sức khỏe mắt trở thành thách thức sức khỏe cộng đồng mới. Sáng 6/8, một tọa đàm về “giải pháp nâng cao thị lực thời hiện đại” được tổ chức với sự tham dự của cơ quan quản lý y tế, chuyên gia nhãn khoa, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp chăm sóc thị lực, cho thấy vấn đề đã lên bàn thảo luận ở tầm chính sách. Điều này nói thẳng với phụ huynh: nếu tiếp tục xem cận thị ở trẻ em là chuyện nhỏ, chúng ta đang bỏ mặc một thế hệ lớn lên cùng đôi mắt suy yếu.
Con số biết nói: cận thị ở trẻ em đang thành “dịch” đô thị
Những dữ liệu hiện có đủ để khiến bất kỳ cha mẹ nào phải giật mình. Khảo sát nhãn khoa cho thấy tỷ lệ tật khúc xạ ở trẻ em tại Hà Nội đã ở mức 51%, tại TP Hồ Chí Minh lên tới 75,6%, cả nước ước tính có từ 3 đến 5 triệu trẻ 5–15 tuổi mắc tật khúc xạ. Các nghiên cứu ghi nhận khoảng 26,6% học sinh trung học ở khu vực thành thị mắc cận thị, trong khi nông thôn là 14,2–16,3%, phản ánh rõ sự chênh lệch lối sống và môi trường học tập. Trên bình diện toàn cầu, dự báo đến năm 2050, một nửa dân số thế giới sẽ mắc cận thị và khoảng 10% sẽ mắc cận nặng. Nếu Việt Nam không can thiệp, nguy cơ “đại dịch cận thị” trẻ hóa là có thật, nhất là khi chúng ta đô thị hóa nhanh nhưng lại chậm cải thiện ánh sáng và không gian học đường.
Màn hình, thiếu nắng, ánh sáng kém: bộ ba đang bào mòn mắt trẻ
Điều đáng lo không phải là trẻ em dùng công nghệ, mà là cách chúng ta để trẻ dùng công nghệ. Tật khúc xạ trẻ hóa đang gắn chặt với thời lượng sử dụng thiết bị điện tử ngày càng lớn trong học tập, làm việc và giải trí của học sinh, sinh viên và lực lượng lao động trẻ. Bác sĩ nhãn khoa chỉ rõ: cận thị tăng nhanh liên quan thói quen sử dụng điện thoại, máy tính bảng, máy tính trong thời gian dài, ở khoảng cách gần. Đáng báo động hơn, trẻ thiếu các hoạt động ngoài trời, ít tiếp xúc ánh sáng mặt trời – trong khi ánh sáng tự nhiên được xem là “liều thuốc” làm chậm tiến triển cận thị. Ngay trong lớp học, gần 23% phòng học không đảm bảo chiếu sáng theo báo cáo năm 2024, nghĩa là trẻ phải căng mắt mỗi ngày trong điều kiện ánh sáng và mắt trẻ đều bất lợi.
Hướng dẫn của bác sĩ: bảo vệ thị lực trẻ bắt đầu từ thói quen nhỏ
Nếu Gen Z sinh ra cùng màn hình, nhiệm vụ của người lớn là dạy trẻ dùng màn hình mà không đánh đổi đôi mắt. Các bác sĩ nhấn mạnh, suy giảm thị lực không chỉ là việc phải đeo kính mà còn ảnh hưởng đến khả năng tiếp thu kiến thức, gây mỏi mắt, đau đầu, giảm tập trung và hạn chế tham gia thể thao. Vì vậy, bảo vệ thị lực trẻ phải bắt đầu sớm, từ nếp sống hàng ngày. Trẻ cần được hướng dẫn ngồi học đúng tư thế, giữ khoảng cách 30–35cm từ mắt tới sách, đảm bảo ánh sáng đầy đủ và nghỉ ngơi hợp lý. Gia đình nên áp dụng quy tắc 20-20-20 khi trẻ sử dụng màn hình: cứ sau 20 phút nhìn thiết bị, nghỉ tối thiểu 20 giây và nhìn vật cách xa hơn khoảng 6m để mắt thư giãn. Bên cạnh đó, bác sĩ khuyến cáo trẻ tăng hoạt động ngoài trời 1–2 giờ mỗi ngày, hạn chế giải trí bằng màn hình và đặc biệt tránh dùng thiết bị điện tử trước khi ngủ.
Từ chuyện cái kính đến câu hỏi về nguồn nhân lực quốc gia
Cận thị ở trẻ em không chỉ kéo theo chi phí kính gọng, kính chỉnh hình giác mạc hay thuốc điều trị, tạo áp lực tài chính cho các gia đình đô thị, mà còn đe dọa chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai. Khi học sinh phải học trong mỏi mắt, đau đầu, khả năng tiếp thu kiến thức và tham gia hoạt động thể chất bị giảm sút, xã hội không thể chờ ngành y tế tự xoay sở. Bảo vệ thị lực người trẻ trong thời đại số đã trở thành yêu cầu của phát triển nguồn nhân lực, không còn là chuyện nội bộ của bác sĩ mắt. Nghị quyết và chương trình sức khỏe đã đặt mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh được tầm soát, kê đơn kính, hướng dẫn rèn luyện thị lực, xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử và hệ thống dữ liệu nhãn khoa để quản lý lâu dài. Nhưng chính sách chỉ là nền; thành công phụ thuộc vào việc nhà trường, gia đình và từng em nhỏ biến khuyến cáo thành thói quen. Nếu chúng ta muốn một thế hệ Gen Z sáng tạo, hãy bắt đầu từ đôi mắt sáng – chứ không phải từ màn hình sáng.
