Đổi mới sáng tạo: từ khẩu hiệu đến đòi hỏi kết quả hữu hình
Đổi mới sáng tạo Việt Nam là quá trình chuyển đổi tư duy, tổ chức và công nghệ nhằm tạo ra giá trị mới đo được, thay vì chỉ dừng ở các hoạt động phong trào, với mục tiêu cuối cùng là phục vụ người dân, doanh nghiệp và phát triển bền vững của đất nước. Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia với chủ đề “Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội” cho thấy Chính phủ muốn gửi một thông điệp rõ: không còn chấp nhận kiểu làm cho có, mà đòi hỏi các chương trình, dự án phải tạo ra kết quả cụ thể. Vấn đề không phải thiếu hoạt động mà là thiếu tác động. Nếu không nhìn thẳng vào bài toán này, mọi chiến lược sẽ mắc kẹt trong báo cáo đẹp nhưng đời sống và năng suất không thay đổi.
Điểm then chốt của bước ngoặt này nằm ở tư duy. Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh, nhiều người vẫn đồng nhất đổi mới sáng tạo với công nghệ hiện đại hay startup, trong khi “nền tảng của mọi thay đổi chính là tư duy đổi mới”. Điều đó nghĩa là, trước khi mua thêm máy móc hay khởi động dự án hoành tráng, điều cần thay đổi là cách đặt câu hỏi: chúng ta đang giải quyết vấn đề gì, bằng cách nào, và kết quả sẽ được đo ra sao. Nếu không, đổi mới chỉ là vỏ bọc mới cho những thói quen cũ.
Chuyển đổi tư duy công nghệ: từ lối mòn đến câu hỏi mới
Chuyển đổi tư duy công nghệ không phải là chạy theo xu hướng mới nhất, mà là thay đổi cách nhìn vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới, dám đặt câu hỏi trước những điều tưởng như hiển nhiên. Tư duy lối mòn mở đầu bằng những câu nói quen thuộc như “trước nay vẫn làm như vậy”, “chưa có tiền lệ”, “chờ đủ điều kiện”; ngược lại, tư duy đổi mới bắt đầu bằng “có cách nào tốt hơn”, “cần tạo ra điều kiện gì”, “chúng ta có thể bắt đầu từ đâu”. Câu chuyện Nokia tụt lại trong kỷ nguyên smartphone và sự trỗi dậy của DeepSeek trong trí tuệ nhân tạo được nhắc lại như hai ví dụ đối lập: thành công cũ không bảo đảm cho tương lai, nhưng một hướng tiếp cận khác có thể mở ra cả ngành mới.
Điều đáng nói là tư duy này không chỉ dành cho phòng thí nghiệm hay công ty công nghệ. Mô hình phát triển hiện nay xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính của nền kinh tế. Tư duy đổi mới phải hiện diện trong cách tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao hiệu lực bộ máy, xây dựng nền quản trị gần dân và phục vụ nhân dân. Nói cách khác, nếu bộ máy công quyền vẫn duy trì thói quen “đúng quy trình nhưng chậm trễ”, thì mọi lời kêu gọi đổi mới sáng tạo Việt Nam sẽ chỉ dừng ở hội trường. Tư duy mới phải đi thẳng vào cách soạn luật, triển khai chính sách, và đánh giá kết quả theo lợi ích người dân, doanh nghiệp, chứ không theo số văn bản đã ban hành.
Một quốc gia đổi mới bắt đầu từ con người và hệ sinh thái
Một quốc gia đổi mới được hình thành từ những con người biết đổi mới và những tổ chức tạo điều kiện cho đổi mới. Câu nói này không phải khẩu hiệu đẹp, mà là tiêu chuẩn mới để đánh giá mọi cấp, mọi ngành. Với người dân, tư duy đổi mới bắt đầu từ học tập suốt đời, chủ động tiếp cận công nghệ và cải tiến công việc hằng ngày; bất kỳ sáng kiến nào giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí hay nâng cao chất lượng đều xứng đáng được ghi nhận. Với doanh nghiệp, đổi mới không thể tách rời bài toán năng suất, nhu cầu khách hàng và khả năng tạo ra giá trị mới thông qua công nghệ.
Tuy nhiên, ý chí của từng cá nhân sẽ nhanh chóng cạn nếu hệ thống không ủng hộ. Đó là lý do trọng tâm của hệ sinh thái đổi mới phải chuyển từ sự kiện sang năng lực. Tại Lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia, các tập đoàn công nghệ, chuyên gia quốc tế và cộng đồng khởi nghiệp tập trung vào câu chuyện thương mại hóa công nghệ và xây dựng năng lực đổi mới sáng tạo. Kinh nghiệm từ Singapore nhấn mạnh mô hình Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp và đặt câu hỏi: hệ thống quốc gia có liên tục biến ý tưởng thành doanh nghiệp và ngành mới hay không. Nếu chưa, thì vấn đề không nằm ở thiếu ý tưởng, mà là thiếu cấu trúc hỗ trợ dài hạn cho startup, nhà khoa học, doanh nghiệp nhỏ – những người đang gánh phần rủi ro nhiều nhất trong hệ sinh thái đổi mới.
Ba trụ cột: công nghệ chiến lược, hệ sinh thái đổi mới và hạ tầng số
Trong khuôn khổ Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia, Diễn đàn Tương lai khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được thiết kế với ba trụ cột rõ ràng. Trụ cột thứ nhất là nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và công nghệ chiến lược – từ năng lực làm chủ đến ứng dụng, thương mại hóa và lan tỏa. Trụ cột thứ hai là đổi mới sáng tạo, tập trung từ phát triển hệ sinh thái đến tạo ra những hành động, kết quả và mô hình có thể nhân rộng; trong đó, doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm, còn viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức trung gian, nhà đầu tư và cơ quan quản lý phải có cơ chế hợp tác thực chất. Trụ cột thứ ba là chuyển đổi số quốc gia, từ khung kiến trúc số đến dữ liệu, hạ tầng dùng chung và năng lực triển khai trên quy mô lớn.
Điểm cốt lõi là ba trụ cột này phải kết nối, thay vì vận hành rời rạc. Nếu phát triển công nghệ chiến lược mà không có hệ sinh thái đổi mới, kết quả nghiên cứu sẽ nằm trong ngăn kéo. Nếu xây hạ tầng số quốc gia mà không gắn với nhu cầu cụ thể của doanh nghiệp và người dân, hệ thống sẽ biến thành gánh nặng chi phí. Ngược lại, khi công nghệ, hệ sinh thái và hạ tầng số đồng bộ, mỗi dự án đổi mới sáng tạo có thể trở thành mô hình nhân rộng, góp phần vào phát triển bền vững. Theo Cục Đổi mới sáng tạo, Ngày hội năm nay đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ nhận thức sang hành động; từ ý tưởng sang sản phẩm; từ nghiên cứu sang ứng dụng và thương mại hóa; từ mô hình đơn lẻ sang kết quả có thể nhân rộng. Đây chính là định nghĩa thực tế của việc chuyển từ “có hoạt động” sang “có kết quả”.
Từ chính sách đến đời sống: đổi mới để phục vụ ai?
Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính cho giai đoạn phát triển mới. Điều này giải thích vì sao Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm nay không chỉ là sự kiện truyền thông mà là mốc để chuyển từ khẩu hiệu sang cam kết chính sách. Cục Đổi mới sáng tạo nhấn mạnh: đầu tư cho đổi mới sáng tạo phải được đo bằng hiệu quả và đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội. Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết sẽ tiếp tục đổi mới cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá và hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu; đưa chính sách đến gần hơn với nhu cầu thực tế, lấy hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp làm thước đo.
Điểm còn thiếu, và cũng là nơi dễ thất bại, chính là cơ chế theo dõi và trách nhiệm giải trình: ai chịu trách nhiệm khi các chương trình đổi mới sáng tạo không tạo ra kết quả? Câu trả lời không thể là “cả hệ thống”, vì “cả hệ thống” thường đồng nghĩa với không ai cụ thể. Nếu mục tiêu là phát triển bền vững, thì mọi dự án phải trả lời được: lợi ích dài hạn cho môi trường, xã hội, cộng đồng doanh nghiệp là gì. Các nội dung thảo luận về doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, tài chính cho đổi mới, thí điểm, đầu tư và mở rộng quy mô đều hướng tới định hình những mô hình hiệu quả và điều kiện để kết quả được lan tỏa. Tóm lại, đổi mới sáng tạo chỉ có ý nghĩa khi người dân cảm nhận được đời sống tiện lợi hơn, doanh nghiệp sản xuất hiệu quả hơn, và nhà nước vận hành minh bạch, linh hoạt hơn.
