Bước ngoặt chiến lược: từ lao động giá rẻ đến tăng trưởng năng suất
Chuyển từ mô hình dựa trên lao động giá rẻ sang mô hình tăng trưởng năng suất Việt Nam là quá trình tái cấu trúc cách nền kinh tế tạo ra giá trị, trong đó trọng tâm không còn là huy động thêm vốn và nhân công giá thấp mà là nâng chất lượng nguồn lực, ứng dụng công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo kinh tế và cải thiện thể chế để tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng đầu vào. Việt Nam đã đi lên nhờ lao động chi phí thấp và khai thác nguồn lực sẵn có, nhưng dư địa của mô hình này đang thu hẹp khi thu nhập tăng và dân số bắt đầu già hóa. Trong bối cảnh đó, tiếp tục cạnh tranh bằng giá rẻ không chỉ kém hiệu quả mà còn đẩy nền kinh tế vào bẫy thu nhập trung bình kéo dài.
Mục tiêu tăng trưởng 10%+ và yêu cầu đổi mới mô hình phát triển
Mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10% trở lên trong giai đoạn 2026–2030 là tham vọng lớn, nhưng không thể đạt bằng cách làm cũ. Tăng thêm vốn, mở rộng lao động hay khai thác tài nguyên không còn là con đường khả thi khi hiệu quả sử dụng vốn bị đặt dấu hỏi và áp lực môi trường, xã hội ngày càng lớn. Theo TS. Cấn Văn Lực, muốn phát triển nhanh, bền vững và bao trùm, Việt Nam phải đồng thời đổi mới mô hình tăng trưởng và xác lập mô hình phát triển mới, coi mô hình tăng trưởng là điều kiện cần và mô hình phát triển là điều kiện đủ. Nói cách khác, câu chuyện không chỉ là GDP tăng bao nhiêu, mà là tăng bằng cách nào, với chất lượng sống, công bằng xã hội và môi trường được cải thiện ra sao.
Tìm ‘công thức’ mới: năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo
Trọng tâm của công thức tăng trưởng mới là chuyển từ tăng trưởng dựa vào vốn và lao động sang tăng trưởng dựa trên năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đổi mới mô hình tăng trưởng thực chất là đổi mới cách thức nền kinh tế tạo ra giá trị, năng suất và năng lực cạnh tranh. Nếu trước đây tăng trưởng chủ yếu dựa vào vốn đầu tư, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên thì nay phải chuyển sang khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Theo Ngân hàng Thế giới, muốn nâng TFP, Việt Nam cần tập trung vào năm nhóm nhân tố: khoa học công nghệ và chuyển đổi số; giáo dục – đào tạo; hiệu quả thị trường; hạ tầng; và thể chế, bao gồm cả khâu thực thi. Đây là những trụ cột định hình năng lực cạnh tranh trong bối cảnh kinh tế toàn cầu tăng trưởng chậm và cạnh tranh gay gắt hơn.
Khai thác nguồn lực sẵn có kết hợp đầu tư cho sáng tạo
Điểm mấu chốt không phải là bỏ hẳn các động lực cũ, mà là khai thác chúng hiệu quả hơn thông qua tăng trưởng năng suất Việt Nam. Việt Nam không thể tiếp tục chủ yếu dựa vào việc huy động thêm vốn, lao động hay khai thác các lợi thế sẵn có; bài toán quan trọng hơn là tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng nguồn lực. Điều này đòi hỏi khuyến khích doanh nghiệp tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, đổi mới công nghệ, tự động hóa và số hóa quản trị, đồng thời lựa chọn các ngành công nghệ chiến lược có khả năng tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn. Song song, cần xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo kinh tế với sự liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, các quỹ đầu tư và thị trường. Nếu khai thác tốt các động lực mới ngay từ năm 2026, chúng có thể giúp GDP tăng thêm 2,8–3,7 điểm phần trăm mỗi năm.
Tác động tới đời sống người dân và lộ trình đến 2045
Chuyển sang mô hình mới chỉ có ý nghĩa khi người dân cảm nhận được thay đổi trong đời sống. Doanh nghiệp hiện vẫn phải gánh chịu nhiều chi phí phát sinh từ sự chồng chéo của quy định pháp luật, thủ tục hành chính phức tạp và những chi phí giao dịch không cần thiết. Người dân đối mặt với ô nhiễm môi trường, ùn tắc giao thông, an toàn thực phẩm, chất lượng y tế và giáo dục cần được cải thiện. AI và công nghệ số sẽ làm thay đổi thị trường lao động: nhiều công việc lặp lại có thể bị thay thế, buộc người lao động chuyển sang các công việc có giá trị cao hơn, đòi hỏi năng lực sáng tạo và làm chủ công nghệ. Nghị quyết đã đặt mục tiêu đến 2030 hoàn thành nền tảng mô hình phát triển mới, đến 2035 cơ bản chuyển sang mô hình tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập, và đến 2045 hoàn thành chuyển đổi này. Nếu kiên định lộ trình, tăng trưởng 10%+ không chỉ là con số, mà là bước nhảy về chất lượng phát triển.
