Một trục phát triển lớn, với điều kiện an toàn đặt trước
Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là đồ án tỷ lệ 1/5.000 định hướng tổ chức đất đai, hạ tầng và không gian hai bên sông trên đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, đồng thời đặt giới hạn phát triển theo yêu cầu phòng, chống lũ. Ngày 3/11, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng ký Quyết định 6075/QĐ-UBND phê duyệt điều chỉnh tổng thể quy hoạch này. Khu vực nghiên cứu rộng khoảng 11.418,96 ha, trải trên địa giới 16 phường, xã.
Động thái này cụ thể hóa định hướng phát triển Thủ đô với sông Hồng là trục chiến lược, không gian xanh trung tâm và không gian văn hóa, thương mại, dịch vụ, đô thị. Nhưng quy mô lớn không đồng nghĩa có thể xây dựng tùy ý. Điểm đáng chú ý của quy hoạch sông Hồng là đặt an toàn, sinh thái và giao thông làm các nguyên tắc cốt lõi; tham vọng đô thị chỉ đứng vững nếu các điều kiện thủy văn và đê điều được chứng minh trước.

Gần 6.600 ha đất dân dụng: con số lớn nhưng không phải toàn bộ là đất ở
Trong hơn 11.400 ha được tính toán, gần 6.600 ha dành cho đất dân dụng, tương đương xấp xỉ 58%; gần 1.300 ha là đất ngoài dân dụng, còn hơn 3.500 ha thuộc nhóm đất khác như hồ, ao, đầm, sông suối, gồm cả sông Hồng. Vì vậy, không nên hiểu tỷ trọng đất dân dụng Hà Nội trong đồ án này là diện tích dành riêng cho nhà ở. Nhóm đất ấy còn gồm dịch vụ công cộng, cây xanh công cộng, giao thông và đất đơn vị ở.
Dân số dự báo trong khoảng 800.000 đến 1,2 triệu người, trong đó ngưỡng cao nhất phục vụ tính toán nhu cầu đất và sức chịu tải hạ tầng. Đây là khung tham chiếu, không phải cam kết chắc chắn sẽ đón đủ số dân. Quy mô thực tế phụ thuộc vào điều kiện an toàn thoát lũ và đê điều được cấp có thẩm quyền chấp thuận. Cách đặt điều kiện này là cần thiết: nếu hạ tầng không theo kịp hoặc rủi ro lũ bị xem nhẹ, phần tăng trưởng dân số sẽ trở thành áp lực thay vì lợi thế.

Không gian xanh ven sông phải được thiết kế theo dòng nước
Định hướng quy hoạch kết hợp khu đô thị, công viên, dịch vụ và không gian sinh thái ven sông. Không gian được tổ chức theo mức độ ngập: khu sát bờ dành cho vùng ngập nước; khu bán ngập ưu tiên công viên, cây xanh và quảng trường; những nơi ít ngập hơn có thể bố trí dịch vụ du lịch và công trình thấp tầng phù hợp. Cách phân lớp này đáng ủng hộ vì xem mặt nước và cây xanh là một phần của hệ thống thích ứng, thay vì coi bãi sông là quỹ đất xây dựng còn trống.
Các khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ cần ưu tiên cây xanh, mặt nước và hoạt động phù hợp với điều kiện tự nhiên. Muốn không gian xanh ven sông có giá trị lâu dài, thành phố phải giữ được chức năng thoát nước và tạo chỗ cho dòng lũ, không để công viên hay công trình phụ trợ biến thành cách hợp thức hóa việc lấn chiếm. Mọi phương án sử dụng bãi sông cần gắn với đánh giá tác động đến dòng chảy, thay vì chỉ được cân nhắc theo lợi ích cảnh quan.

Kiểm soát xây dựng là phép thử quyết định
Đồ án yêu cầu kiểm soát mật độ xây dựng, cao độ nền, không gian thoát lũ và an toàn đê điều. Các dự án đô thị ven sông phải đánh giá ảnh hưởng đến khả năng thoát lũ trước khi triển khai; việc sử dụng đất bãi sông, bố trí công trình và phát triển hạ tầng còn phải được kiểm chứng bằng mô hình thủy văn, thủy lực. Đó không nên là thủ tục hoàn tất sau khi phương án đã định hình, mà phải là tiêu chí sàng lọc từ đầu. Nếu mô hình cho thấy dòng chảy bị cản trở, quy mô hoặc vị trí xây dựng phải được xem xét lại.
Với cư dân hiện hữu, quy hoạch phân các khu vực thành nhóm được giữ lại để cải tạo có điều kiện, nhóm phải di dời một phần vì yêu cầu phòng lũ hoặc hạ tầng thiết yếu, và nhóm tái thiết đô thị. Các điểm dự kiến nghiên cứu tái định cư tập trung gồm Lĩnh Nam, Long Biên, Bồ Đề và Bát Tràng. Việc xác định cụ thể nơi được giữ lại, chỉnh trang hay di dời còn phải rà soát ở các bước tiếp theo và cụ thể hóa trong quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 cùng dự án đầu tư. Vì thế, minh bạch tiêu chí và bảo đảm quyền lợi người dân sẽ quan trọng không kém bản vẽ.
Triển khai theo giai đoạn, không đánh đổi an toàn lấy tốc độ
Trong giai đoạn đầu, các dự án được ưu tiên gồm trục đại lộ cảnh quan hai bên sông, công viên công cộng ở Phú Thượng, công viên bãi sông tại Hồng Hà, khu Phòng khách đô thị, khu tái định cư ở Lĩnh Nam, khu đô thị định cư tại Long Biên và một dự án giải phóng mặt bằng độc lập. Những dự án thành phần còn lại sẽ được triển khai trong các giai đoạn tiếp theo. Trình tự này có thể tạo động lực, nhưng thứ tự thực hiện cần phản ánh đúng ưu tiên: đánh giá thoát lũ, hạ tầng và tái định cư phải song hành với các công trình cảnh quan.
Hà Nội đã mở ra một khung phát triển rộng, song chất lượng của quy hoạch không được đo bằng diện tích đất được đưa vào đồ án hay số công trình được khởi công. Thước đo thuyết phục hơn là khả năng giữ hành lang thoát lũ, bảo vệ đê điều, bố trí không gian xanh thực chất và xử lý công bằng các nhu cầu di dời, tái định cư. Nếu kiểm soát được những điều kiện ấy, đô thị hóa ven sông có thể bổ sung không gian công cộng và sinh thái cho Thủ đô; nếu không, quy mô hơn 11.400 ha chỉ làm bài toán rủi ro lớn thêm.






