Đồng bằng Cửu Long không thể chống biến đổi khí hậu bằng một giải pháp đơn lẻ
Chủ đề của bài viết này là chiến lược hai mũi nhọn mà Cần Thơ đang triển khai để ứng phó biến đổi khí hậu ở Đồng bằng Cửu Long: vừa mở rộng sản xuất lúa chất lượng cao phát thải thấp, vừa đầu tư nhà máy xử lý nước lợ quy mô lớn nhằm bảo đảm an ninh lương thực gắn với an ninh nguồn nước một cách phát triển bền vững. Trong bối cảnh xâm nhập mặn tăng nặng, hạn hán bất thường và nhu cầu nước cho sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp đều leo thang, cách tiếp cận này mang tính chiến lược hơn là những dự án đơn lẻ. Câu hỏi không còn là có nên làm hay không, mà là chúng ta sẽ tổ chức sản xuất và quản lý tài nguyên ra sao để thích ứng lâu dài, chứ không chỉ vá víu cho từng mùa khô.
Một triệu ha lúa chất lượng cao: từ ruộng nhỏ lẻ đến vùng nguyên liệu thông minh
Sau hơn hai năm triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh ở Đồng bằng sông Cửu Long, Cần Thơ đã dịch chuyển trọng tâm từ mô hình trình diễn sang xây dựng vùng nguyên liệu lớn. Điều này quan trọng vì nông nghiệp manh mún không thể tạo ra chuỗi giá trị gạo xanh cạnh tranh toàn cầu. Trên quy mô 170.877ha với 171 hợp tác xã và tổ hợp tác tham gia, các mô hình thí điểm đã cho thấy giảm 40-50% lượng giống gieo sạ, giảm trên 30% phân đạm, giảm 2-3 lần phun thuốc, giảm 30-40% nước tưới, trong khi lợi nhuận tăng thêm 1,3-6,5 triệu đồng/ha và phát thải khí nhà kính giảm mạnh. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật canh tác, mà là bước chuyển từ “trồng cho nhiều” sang “trồng cho tốt, trồng cho sạch”, đúng tinh thần phát triển bền vững.
Quan trọng hơn, nông dân được khuyến khích kinh tế nông nghiệp tuần hoàn khi rơm rạ không còn bị đốt bỏ trên đồng. Mô hình tại một hợp tác xã cho thấy nông dân có thêm 3-4 triệu đồng/ha nhờ dùng rơm trồng nấm và làm phân hữu cơ, qua đó vừa tăng thu nhập vừa giảm ô nhiễm không khí từ việc đốt phụ phẩm. Cùng với việc lồng ghép quy trình bón phân đúng và quản lý dinh dưỡng chính xác trong vụ Hè Thu 2026 tại HTX Kiến Thành, nơi lượng giống gieo sạ giảm 42% mà năng suất vẫn đạt khoảng 7,87 tấn/ha và lợi nhuận tăng thêm 7,2 triệu đồng/ha, Cần Thơ cho thấy rõ rằng lúa chất lượng cao hoàn toàn có thể đi cùng kiểm soát phát thải nếu tổ chức sản xuất theo hợp tác xã, vùng nguyên liệu và quản lý bằng dữ liệu số như hệ thống ViriCert cấp mã số vùng trồng.
Nhà máy xử lý nước lợ: không có nước ngọt thì lúa sạch chỉ là lý thuyết
Nếu ruộng lúa là mặt trận của an ninh lương thực, thì nguồn nước là tuyến phòng thủ của cả vùng. Việc Ủy ban nhân dân xã Tân Thạnh phối hợp với một doanh nghiệp hạ tầng tổ chức lễ khởi công nhà máy nước Châu Khánh – công trình xử lý nước lợ thành nước sạch lớn nhất hiện nay ở Cần Thơ – cho thấy nhận thức đó đã được cụ thể hóa thành hành động. Nhà máy được xây dựng trên diện tích hơn 10.000m2 và sẽ xử lý nước mặn để cung cấp cho doanh nghiệp cấp nước, nhằm tăng cường nguồn nước sinh hoạt và sản xuất cho người dân xã Tân Thạnh, phường Sóc Trăng, phường Phú Lợi và khu vực lân cận. Trong khi chi phí đầu tư ở mức khá lớn, giá trị thật nằm ở việc người dân không còn bị đặt vào thế vừa thiếu nước ngọt, vừa phải chịu rủi ro ô nhiễm khi tự khoan giếng khai thác nước ngầm.
Tình trạng xâm nhập mặn ở vùng này đã ngày càng nghiêm trọng trong mùa khô, đến sớm hơn và kéo dài hơn, gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp và cấp nước sinh hoạt. Nguy cơ càng tăng khi dự báo El Nino sẽ ảnh hưởng mạnh đến điều kiện thủy văn khí tượng từ nửa cuối năm 2026 đến đầu 2027, với xu hướng nhiệt độ cao hơn bình thường, mưa thiếu hụt, dòng chảy nhiều sông suy giảm và rủi ro hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn sâu vào Đồng bằng Cửu Long. Nhà máy xử lý nước lợ vì thế không phải là một dự án “xa xỉ”, mà là hạ tầng thích ứng khí hậu bắt buộc nếu vùng muốn vừa bảo vệ sản xuất lúa chất lượng cao vừa bảo đảm nước sạch cho người dân. Khi công trình dự kiến hoàn thành vào tháng 4-2027, nó sẽ trở thành mắt xích quan trọng trong hệ thống an ninh nước của tiểu vùng.
Liên kết lúa sạch – nước sạch: chiến lược thích ứng khí hậu ở quy mô vùng
Điểm đáng nói trong cách Cần Thơ hành động là tư duy liên kết giữa an ninh lương thực và an ninh nước, thay vì xử lý từng phần rời rạc. Phát triển vùng lúa chất lượng cao phát thải thấp ở Đồng bằng Cửu Long đến năm 2030 không chỉ nhằm tăng thu nhập cho nông dân, mà còn gắn với tăng trưởng xanh và giảm phát thải khí nhà kính. Song song, hạ tầng xử lý nước lợ bảo đảm rằng ruộng lúa có nguồn nước ổn định trong điều kiện dòng chảy sông Mekong suy giảm, thủy triều dâng cao và nhu cầu nước mùa khô tăng. Nếu chỉ nói đến phát triển bền vững trên giấy mà bỏ qua bài toán nước, vùng sẽ bị kẹt trong vòng luẩn quẩn: kỹ thuật canh tác tiến bộ nhưng thiếu điều kiện tự nhiên để áp dụng.
Tuy nhiên, chiến lược này chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm tổ chức sản xuất theo hợp tác xã, liên kết doanh nghiệp và quản lý vùng nguyên liệu bằng dữ liệu số. Các chuyên gia lúa quốc tế nhấn mạnh rằng muốn mở rộng từ mô hình thí điểm ra quy mô lớn thì hợp tác xã phải là hạt nhân để vùng nguyên liệu có chất lượng đồng đều, dễ cơ giới hóa, chuyển đổi số và đáp ứng yêu cầu doanh nghiệp. Cùng lúc, việc cấp mã số vùng trồng dựa trên cơ sở dữ liệu ViriCert được xem là chuyển từ quản lý theo kinh nghiệm sang quản lý dựa trên dữ liệu, từ nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, từ ưu tiên sản lượng sang ưu tiên chất lượng và minh bạch, hướng đến phát triển bền vững. Khi an ninh nước được bảo đảm và chuỗi giá trị lúa sạch được tổ chức bài bản, Đồng bằng Cửu Long mới có cơ hội vượt qua bẫy “vựa lúa giá rẻ” để trở thành vùng kinh tế nông nghiệp chất lượng cao trong thời kỳ biến đổi khí hậu.
Kết luận: Biến đổi khí hậu là phép thử của tư duy vùng, không chỉ của kỹ thuật
Nhìn tổng thể, những gì Cần Thơ đang làm cho thấy một điều rõ ràng: thích ứng với biến đổi khí hậu ở Đồng bằng Cửu Long đòi hỏi tư duy hệ thống, kết nối mặt ruộng với mặt nước, kết nối khoa học – công nghệ với tổ chức sản xuất và quản trị dữ liệu. Đề án lúa chất lượng cao phát thải thấp đã chứng minh hiệu quả kinh tế, môi trường, nhưng thách thức chuyển lên tầm chuỗi giá trị – làm sao kết nối được vùng nguyên liệu với thị trường trong nước và quốc tế. Nhà máy xử lý nước lợ lớn nhất đang xây dựng là câu trả lời cho bài toán nước sạch trước sức ép xâm nhập mặn và El Nino. Nếu các mắt xích này được vận hành đồng bộ, Cần Thơ có thể trở thành hình mẫu cho một chiến lược phát triển bền vững: nông nghiệp chất lượng cao, phát thải thấp dựa trên nền tảng an ninh nước, liên kết chuỗi và quản lý bằng dữ liệu – một mô hình mà cả vùng Đồng bằng Cửu Long cần nhân rộng.
