Ưu đãi thuế phải hướng đến người ăn
Miễn thuế suất ăn là đề xuất giảm nghĩa vụ thuế đối với thu nhập từ hoạt động cung cấp bữa ăn cho trường học và cơ sở khám, chữa bệnh, nhằm hỗ trợ dịch vụ thiết yếu và tạo điều kiện nâng chất lượng phục vụ. Chiều 23/10, Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án sửa đổi một số luật thuế, trong đó có đề xuất này. Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đồng tình với mục tiêu hỗ trợ đơn vị cung cấp suất ăn; Thủ tướng Lê Minh Hưng nhận định chính sách mang ý nghĩa xã hội, có thể góp phần cải thiện dịch vụ cho học sinh và người bệnh. Đây là lý do đáng để xem xét ưu đãi, nhưng không phải lý do đủ để miễn thuế mà thiếu điều kiện. Với suất ăn học đường, tiêu chuẩn thành công không nằm ở số doanh nghiệp được hưởng lợi, mà ở việc học sinh nhận được bữa ăn an toàn, đủ chất và tương xứng với khoản tiền nhà trường chi trả.
Lập luận ủng hộ có cơ sở: ưu đãi có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp tích lũy, đầu tư và mở rộng dịch vụ. Đại biểu Trần Thị Hải Hà cũng nêu mục tiêu chia sẻ chi phí giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp, đồng thời khuyến khích tái đầu tư. Tuy nhiên, lợi ích ấy không tự động chảy xuống khay cơm của học sinh. Nếu hợp đồng, giá và cách sử dụng phần thuế được giảm không minh bạch, chính sách có nguy cơ trở thành khoản hỗ trợ cho bên cung cấp mà không cải thiện bữa ăn.
Kẽ hở có thể biến ưu đãi thành lợi nhuận
Lo ngại lớn nhất của các đại biểu là ranh giới giữa hoạt động được miễn thuế và hoạt động kinh doanh khác có thể bị làm mờ. Đại biểu Nguyễn Văn Thân cảnh báo quy định không chặt có thể dẫn đến chuyển giá, lợi dụng chính sách và tạo bất bình đẳng về nghĩa vụ thuế giữa các cơ sở giáo dục. Nếu doanh nghiệp suất ăn gộp doanh thu, chi phí từ hợp đồng trường học với hoạt động bên ngoài, cơ quan quản lý sẽ khó xác định phần thu nhập thực sự đủ điều kiện hưởng ưu đãi. Khi ấy, miễn thuế có thể làm tăng lợi nhuận nhà cung cấp thay vì giảm giá, cải thiện khẩu phần hay nâng chất lượng bữa ăn.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị làm rõ đối tượng được miễn, tiêu chí xác định đơn vị không vì lợi nhuận, phạm vi thu nhập ưu đãi và cơ chế ngăn gian lận. Ông cũng gợi ý cơ sở giáo dục xác nhận hoạt động cung cấp suất ăn thực tế, còn cơ quan thuế xem xét phần thu nhập liên quan; doanh thu và chi phí cần được hạch toán riêng. Đây không phải thủ tục phụ: thiếu dấu vết hóa đơn, chứng từ và hợp đồng tách bạch thì việc kiểm tra sẽ khó, còn ưu đãi dễ lan sang hoạt động không thuộc mục tiêu chính sách.
Đo hiệu quả bằng bữa ăn và quyền lợi học sinh
Miễn thuế chỉ đáng giữ nếu có thể chứng minh học sinh được hưởng lợi. Cơ chế theo dõi cần gắn ưu đãi với giá suất ăn, khẩu phần, chất lượng và an toàn thực phẩm; đồng thời kiểm tra nguồn gốc nguyên liệu, quy trình chế biến, bảo quản và khả năng truy xuất. Thủ tướng cho rằng hóa đơn điện tử, chứng từ có thể hỗ trợ kiểm soát đầu vào và đầu ra, nhưng hồ sơ kế toán không thể thay thế việc kiểm tra thực tế bữa ăn. Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cũng đề nghị làm rõ đối tượng sử dụng suất ăn, phạm vi hợp đồng, cách tách doanh thu được miễn, minh bạch giá và chất lượng, cùng thời điểm đánh giá lại hiệu quả.
Cơ quan quản lý nên công khai tiêu chí đủ điều kiện, yêu cầu báo cáo riêng phần thu nhập hưởng ưu đãi và đánh giá định kỳ kết quả tại trường. Nếu khoản thuế được giảm không đi kèm thay đổi có thể kiểm chứng về giá, khẩu phần, chất lượng bữa ăn hoặc an toàn, cần xem xét lại quyền hưởng ưu đãi. Quan trọng hơn, phụ huynh và nhà trường cần có cách phản ánh, giám sát chất lượng thực tế, thay vì chỉ dựa vào cam kết của nhà cung cấp.
Chính sách chỉ thành công khi học sinh nhận phần lợi
Mục tiêu xã hội của ưu đãi thuế là đáng ủng hộ, nhưng miễn thuế không thể được xem là kết quả tự thân. Chính sách phải trả lời rõ ai được hưởng, thu nhập nào được miễn và lợi ích cụ thể đến với người ăn ra sao. Nếu không có hạch toán tách biệt, kiểm tra an toàn thực phẩm và đánh giá định kỳ, nguy cơ chuyển giá hoặc tăng lợi nhuận doanh nghiệp sẽ lấn át mục tiêu ban đầu. Ngược lại, khi giá cả, khẩu phần, nguồn nguyên liệu và chất lượng được giám sát, ưu đãi mới có cơ hội trở thành công cụ cải thiện dịch vụ. Thước đo cuối cùng không phải số đơn vị được miễn thuế, mà là quyền lợi và chất lượng bữa ăn học sinh thực sự nhận được.
