Đột quỵ không còn là bệnh của tuổi già
Đột quỵ người trẻ là tình trạng não bị tổn thương cấp tính do mạch máu não tắc hoặc vỡ xảy ra ở người dưới 45 tuổi, thường khởi phát đột ngột nhưng dễ bị xem nhẹ vì nạn nhân vẫn đang trong độ tuổi lao động, vận động tốt và không nghĩ mình có nguy cơ tim mạch. Chính sự chủ quan này khiến đột quỵ trẻ trở thành một vấn đề sức khỏe công cộng đang âm thầm mở rộng. Câu nói “nó mới hơn 30 tuổi, sao lại đột quỵ được?” không phải chuyện hiếm trong phòng cấp cứu, nơi bác sĩ liên tục tiếp nhận ca đột quỵ ở người đang sung sức. Cách mặc định đột quỵ là bệnh của người cao tuổi khiến nhiều gia đình bỏ qua những dấu hiệu ban đầu, chỉ đưa bệnh nhân đi viện khi đã liệt nửa người hoặc rối loạn ý thức. Theo Trung tâm Đột quỵ Bệnh viện Bạch Mai, bệnh nhân dưới 45 tuổi từng chiếm khoảng 10-15% số ca đột quỵ tại đây, cho thấy bức tranh trẻ hóa rõ ràng.
Vì sao đột quỵ đang trẻ hóa từ tuổi 40?
Điều đáng lo không phải là con số 10-15% ca đột quỵ là bệnh nhân dưới 45 tuổi, mà là việc nhiều người trong nhóm này hoàn toàn không hề biết mình đang mang sẵn các yếu tố nguy cơ. Các chuyên gia chỉ ra rằng người trẻ thường ít kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu, trong khi thừa cân, béo phì, hút thuốc, uống nhiều rượu bia và ít vận động lại phổ biến ở nhóm 40-50 tuổi. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, bác sĩ nội khoa tại một bệnh viện chuyên về đột quỵ nhấn mạnh: đột quỵ đã xuất hiện thường xuyên ở nhóm 40-50 tuổi, thậm chí trẻ hơn, khi tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu tích tụ âm thầm trong nhiều năm. Thay vì đợi đến khi về hưu mới lo phòng bệnh, mỗi người cần coi tuổi 40 là mốc bắt buộc phải đánh giá nguy cơ đột quỵ tuổi 40, kiểm tra sức khỏe định kỳ và tuân thủ điều trị nếu đã có bệnh nền.
Những dấu hiệu đột quỵ sớm dễ bị bỏ qua
Đột quỵ ở người trẻ thường không ập đến bằng cảnh tượng ngã gục kinh điển mà mở đầu bằng những bất thường rất nhẹ và thoáng qua. Người đang làm việc bỗng thấy một bên tay vụng về, cầm điện thoại không chắc, đang ăn làm rơi đũa, hoặc đứng lên thấy một bên chân yếu hơn bình thường. Một số người nói đớ, nói ngọng, khó diễn đạt câu, không hiểu lời người khác, cười thấy méo miệng, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc nhìn mờ đột ngột. Đau đầu, đau vai, đau răng bất thường càng làm bức tranh trở nên khó nhận diện. Nhiều người cho rằng đó chỉ là đau mỏi do làm việc nhiều, cảm lạnh hay “sâu răng”. Trong thực tế, những cơn đau đầu nặng âm ỉ kéo dài, đau một bên vai kèm tê tay, hoặc đau răng dai dẳng không tìm thấy tổn thương răng miệng có thể là tín hiệu thiếu máu não, hẹp mạch não, báo trước nguy cơ nhồi máu não. Khi các triệu chứng này xuất hiện bất thường, tái diễn, đi kèm tê yếu, chóng mặt, việc chờ chúng tự hết là một quyết định đầy rủi ro.
Thời gian vàng và quy tắc BE FAST: không được chần chừ
Trong đột quỵ, từng phút trôi qua là từng tế bào não mất đi. Nguyên tắc “thời gian là não” không phải khẩu hiệu mà là thực tế khắc nghiệt trong phòng cấp cứu: người bệnh đến viện càng sớm, bác sĩ càng có nhiều cơ hội dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp nội mạch lấy huyết khối để cứu vùng não đang thiếu máu. Các chuyên gia nhấn mạnh “giờ vàng” thường nằm trong khoảng 4-5 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng, sau đó hiệu quả điều trị giảm rõ rệt. Để không bỏ lỡ thời gian vàng, người trẻ cần thuộc lòng quy tắc BE FAST: B – mất thăng bằng hoặc chóng mặt; E – nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất thị lực đột ngột; F – mặt méo, lệch khi cười; A – yếu hoặc tê một bên tay chân; S – nói khó, nói đớ, không hiểu lời nói; T – thời gian, nghĩa là phải gọi cấp cứu ngay khi thấy các dấu hiệu trên. Sự chần chừ “nghỉ chút cho khỏe” đã khiến nhiều bệnh nhân trẻ bỏ lỡ cửa sổ điều trị tốt nhất, để lại hậu quả liệt, rối loạn ngôn ngữ hoặc sa sút trí tuệ lâu dài.
Sàng lọc từ tuyến cơ sở và phòng ngừa đột quỵ mỗi ngày
Nhận thấy bức tranh đột quỵ trẻ hóa, cơ quan quản lý y tế đang hoàn thiện hướng dẫn khám sàng lọc theo từng giai đoạn vòng đời tại trạm y tế xã, phường. Người từ 16 đến dưới 60 tuổi dự kiến được khám sàng lọc tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, đánh giá sức khỏe tâm thần; riêng nhóm trên 40 tuổi được đề xuất sàng lọc nguy cơ đột quỵ ngay tại tuyến cơ sở. Kết quả sẽ được lưu trong hồ sơ sức khỏe điện tử, giúp nhân viên y tế theo dõi, tư vấn và quản lý nhóm nguy cơ lâu dài. Nhưng sàng lọc chỉ là một nửa câu chuyện. Phòng ngừa đột quỵ phải bắt đầu từ thói quen hằng ngày: vận động ít nhất 30 phút mỗi ngày, 150 phút mỗi tuần; ăn giảm muối, đường, mỡ động vật, đồ chiên và thực phẩm chế biến sẵn; tăng rau, trái cây, cá, đậu, ngũ cốc nguyên hạt; bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, ngủ đủ và kiểm soát căng thẳng. Từ khoảng 40 tuổi, hoặc sớm hơn nếu thừa cân, có tiền sử gia đình bệnh tim mạch hay hút thuốc, mỗi người nên kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu, cân nặng và vòng bụng định kỳ, coi đó là một phần bắt buộc của việc chăm sóc bản thân.
