Mở rộng nguồn hiến phải đi cùng bảo vệ trẻ
Hiến tạng trẻ em là việc trẻ chưa thành niên hiến mô hoặc bộ phận cơ thể khi còn sống hay sau khi qua đời, một vấn đề đòi hỏi ưu tiên phẩm giá, an toàn và lợi ích tốt nhất của trẻ. Chiều 27-10, tại cuộc họp báo về dự thảo sửa đổi luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể và hiến, lấy xác, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam Angela Pratt ủng hộ mở rộng cơ hội ghép tạng theo nguyên tắc đạo đức, đồng thời nhấn mạnh bảo vệ người hiến phải được đặt lên trước hết. Đây là định hướng đúng: thiếu tạng là nỗi lo cấp thiết, nhưng trẻ em không thể bị xem như một nguồn cung để giải quyết tình trạng ấy. Theo số liệu được nêu tại cuộc họp, mỗi năm có khoảng 160–180 trẻ cần ghép; nhu cầu gồm khoảng 95 ca ghép gan, 75 ca ghép tim và 77 ca ghép thận.
Dự thảo phân biệt rõ hiến sau chết và hiến khi còn sống
Áp lực phải tìm tạng phù hợp có thật: bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu cho biết từng gặp trẻ suy tim, suy thận giai đoạn cuối không chờ được tạng; một phần nguyên nhân là luật hiện hành chưa cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến sau khi chết. Dự thảo cho phép trẻ dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết và hiến xác nếu người đại diện theo pháp luật đồng ý bằng văn bản; việc lấy tạng chỉ được tiến hành sau khi xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chặt chẽ. Quy định này khác hẳn hiến khi còn sống. Dự thảo cấm lấy bộ phận không tái sinh như thận hoặc một phần gan từ người sống dưới 18 tuổi. Với mô tái sinh như tủy, trẻ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho người thân khi không có người lớn phù hợp; trẻ dưới 15 tuổi chỉ có thể hiến cho cha mẹ hoặc anh chị em ruột trong tình huống tương tự.
Sự đồng ý của cha mẹ không thể thay thế tiếng nói của trẻ
Đồng ý của gia đình là cần thiết, nhưng không đủ để chứng minh trẻ đã tự nguyện. Trẻ có thể khó từ chối hiến tủy cho anh, chị, em đang bệnh nặng; cha mẹ cũng có thể chịu sức ép khi vừa muốn cứu một con vừa phải quyết định cho con khác hiến. Vì vậy, bảo vệ quyền trẻ em đòi hỏi phải cung cấp thông tin phù hợp độ tuổi, lắng nghe ý kiến riêng của trẻ và bảo đảm trẻ có thể từ chối hoặc rút lại sự đồng ý; WHO cũng yêu cầu tư vấn, đánh giá độc lập để ngăn ép buộc và thương mại hóa. Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu đề nghị có người thứ ba độc lập chứng kiến, cơ quan bảo vệ trẻ em giám sát và người tư vấn không liên quan đến ê-kíp ghép. Ông cũng đề xuất giới hạn người nhận tủy từ trẻ 15–18 tuổi trong nhóm cha mẹ đẻ và anh chị em ruột.
Luật cần đặt phẩm giá và lợi ích tốt nhất của trẻ làm chuẩn
Lắng nghe trẻ không đồng nghĩa giao cho trẻ một quyết định vượt quá khả năng nhận thức; ngược lại, cha mẹ có vai trò quan trọng nhưng ý muốn của người lớn không mặc nhiên là lợi ích tốt nhất của trẻ. Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức Dương Đức Hùng lưu ý việc hỏi ý kiến trẻ nhằm hiểu nguyện vọng, không có nghĩa trẻ tự quyết định hiến mô. Với người hiến còn sống, dự thảo đặt ngưỡng 18 tuổi khi hiến cho thành viên gia đình và 25 tuổi khi hiến cho người ngoài gia đình nhằm hạn chế mua bán tạng trá hình. WHO đánh giá dự thảo nhìn chung phù hợp nguyên tắc quốc tế, nhưng vẫn cần hoàn thiện cách cung cấp thông tin theo độ tuổi và bảo đảm sự đồng ý thực chất. Sửa luật nên mở rộng cơ hội ghép, đồng thời dựng hàng rào bảo vệ đủ mạnh: đó mới là cách cân bằng đạo đức y tế, quyền tự quyết của gia đình và quyền lợi của trẻ.
