Từ mục tiêu 2045 đến bài toán định nghĩa lại cảng Hồ Chí Minh
Tham vọng biến Thành phố Hồ Chí Minh thành trung tâm logistics khu vực và cảng trung chuyển quốc tế hàng đầu châu Á là chiến lược tái cấu trúc toàn diện hệ thống cảng Hồ Chí Minh, kết nối sản xuất – tài chính – logistics – cảng biển trong một hệ sinh thái xanh, thông minh, hướng tới nâng vị thế thành phố trong mạng lưới cảng quốc tế và giảm chi phí logistics cho toàn nền kinh tế.
Điểm đáng nói không phải ở khẩu hiệu 2045, mà ở việc thành phố dám nhận mình đang ở “thế biển mới” – nghĩa là phải tư duy khác về không gian và quyền lực kinh tế biển. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2045 trở thành trung tâm dịch vụ logistics và cảng trung chuyển quốc tế hàng đầu khu vực châu Á, đồng thời xây dựng đô thị biển thông minh và bền vững. Đây không chỉ là tầm nhìn giao thông, mà là tuyên bố dịch chuyển trục tăng trưởng: từ bất động sản và dịch vụ truyền thống sang kinh tế biển, dịch vụ logistics giá trị cao, gắn với tài chính và công nghệ.
Quan điểm cốt lõi ở đây là: nếu không tổ chức lại vai trò của cảng Hồ Chí Minh trong chuỗi giá trị toàn cầu, thành phố sẽ tụt lại sau các trung tâm logistics đã thành hình trong khu vực. Cạnh tranh không còn là thêm một bến cảng, mà là ai điều phối được dòng hàng, dòng vốn và dữ liệu hiệu quả hơn.
Mở rộng cảng biển: Không gian liên vùng và cơ hội lịch sử
Việc sáp nhập, tăng liên kết với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu đã kéo cảng Hồ Chí Minh ra khỏi chiếc áo chật Cát Lái – Hiệp Phước – Nhà Bè, mở rộng sang hệ thống cảng Bình Dương và cụm cảng Cái Mép – Thị Vải. Nói thẳng: đây là “tấm hộ chiếu” không gian mà nếu thành phố không biết dùng, sẽ đánh mất cơ hội lịch sử để dẫn dắt chuỗi logistics phía Nam.
Sự liên kết vùng đang hình thành chuỗi giá trị liên hoàn từ sản xuất tại Bình Dương, điều hành tài chính – dịch vụ tại TP.HCM đến cửa ngõ cảng nước sâu và logistics tại Bà Rịa – Vũng Tàu, gắn với định hướng các khu thương mại tự do. Quan trọng hơn, nó tạo ra chuỗi “nghiên cứu – đổi mới sáng tạo – sản xuất – tài chính – logistics – cảng biển – xuất khẩu” đồng bộ – điều mà nhiều trung tâm logistics trong khu vực phải mất hàng chục năm mới xây được.
Ở cụm Cái Mép – Thị Vải, các bến có thể tiếp nhận tàu container trên 200.000 DWT, kết nối trực tiếp châu Âu và Bắc Mỹ, riêng CMIT đã đạt 2,2 triệu TEU năm 2025, gấp khoảng 1,5 lần công suất thiết kế. Nhưng mớn nước -16,5 đến -18 m vẫn chưa tối ưu cho tàu siêu lớn, buộc khu vực phải tiếp tục đầu tư hạ tầng và thúc đẩy dự án cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ để bổ sung năng lực.
Hệ sinh thái cảng xanh thông minh: Lợi thế hay khẩu hiệu?
Khi hàng qua hệ thống cảng Hồ Chí Minh được dự báo đạt 463,4–512,5 triệu tấn, 29,63–33,16 triệu TEU container vào năm 2030 (chưa tính trung chuyển), cùng 3–3,3 triệu lượt khách, câu hỏi không phải là “có mở rộng cảng biển hay không” mà là “mở rộng theo mô hình nào để không tự trói mình vào kẹt xe, ô nhiễm và chi phí cao”.
Thành phố đã chọn hướng xây dựng hệ sinh thái cảng xanh thông minh: đẩy nhanh đầu tư hạ tầng cảng và kết nối giao thông tới các trung tâm logistics, khu sản xuất; phát triển cảng xanh, cảng thông minh, vận tải thủy nội địa; đồng thời xây dựng cơ chế thuận lợi như khu thương mại tự do, cảng mở. Cách tiếp cận này đúng, vì nếu chỉ thêm bến, thêm cầu đường mà không số hóa, không tối ưu luồng hàng thì chi phí logistics – hiện vẫn khoảng 18% GDP – khó mà giảm đáng kể.
Tuy nhiên, để hệ sinh thái này không biến thành khẩu hiệu, thành phố phải đi đến cùng: kết nối đường bộ, đường thủy, đường sắt với các trung tâm logistics; số hóa thủ tục, chia sẻ dữ liệu để rút ngắn thời gian chờ của doanh nghiệp; đồng thời gắn tiêu chuẩn cảng xanh với các mục tiêu Net Zero, sử dụng năng lượng tái tạo và nâng chuẩn tiếp nhận tàu lớn như các chuyên gia đã chỉ ra.
Singapore và bài học liên kết logistics – tài chính – số hóa
Nếu muốn trở thành trung tâm logistics khu vực, TP.HCM không thể chỉ nhìn mình như một cụm bến mà phải học cách bán cả “hệ sinh thái dịch vụ”, điều mà Singapore đã làm nhiều năm. Việc các doanh nghiệp Singapore quan tâm mạnh đến logistics xanh và hạ tầng số tại TP.HCM cho thấy thị trường đang nhìn thấy tiềm năng chứ không phải đến “khai thác chênh lệch”.
Tại Đối thoại Hữu nghị TP.HCM lần thứ 3, đại diện Liên đoàn Doanh nghiệp Singapore nhấn mạnh dư địa hợp tác logistics giữa hai bên còn rất lớn, đặc biệt trong chuỗi cung ứng số, hạ tầng cảng biển và logistics xanh, cùng các giải pháp chuỗi lạnh. Từ đầu năm 2026, hơn 18 doanh nghiệp Singapore đã đến TP.HCM tìm hiểu cơ hội – đây là tín hiệu mà thành phố phải chủ động thiết kế chính sách để “khóa chân” các nhà đầu tư dài hạn, chứ không chỉ đón chào đoàn khảo sát.
Điểm then chốt là đưa doanh nghiệp công nghệ và tài chính vào sâu chuỗi cảng: từ nền tảng quản lý dòng hàng, giải pháp tối ưu năng lượng, đến các sản phẩm tài chính phục vụ thương mại. Nếu không gắn logistics với tài chính và số hóa, thành phố sẽ chỉ là điểm trung chuyển, không phải trung tâm quyết định dòng chảy hàng hóa.
Kết nối chiến lược ngành – cảng – logistics: Điều kiện để bứt tốc hai chữ số
Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam hiện đóng góp khoảng 45% GDP và hơn 50% tổng lượng hàng hóa thông qua cảng biển cả nước, nhưng vẫn chịu cảnh phân mảnh nguồn lực, thiếu kết nối đồng bộ. Nếu TP.HCM chỉ nhìn mục tiêu 2045 như cuộc “đua cảng” thì đã sai ngay từ xuất phát.
Chiến lược đúng phải là: dùng hệ thống cảng Hồ Chí Minh như trục xương sống để khóa chặt các mối liên kết sản xuất – thương mại – tài chính trong vùng. Khi chuỗi từ nghiên cứu, sản xuất, logistics đến xuất khẩu vận hành trơn tru, thành phố mới có cơ hội duy trì tăng trưởng hai chữ số bền vững, thay vì phụ thuộc chu kỳ bất động sản hay tiêu dùng ngắn hạn.
Thành phố đã đề xuất 6 nhóm giải pháp trọng tâm với trung ương, đồng thời cam kết phối hợp chặt với các địa phương qua quy hoạch tích hợp và đầu tư hạ tầng đồng bộ để xây dựng hệ sinh thái kinh tế biển, cảng biển xanh hiện đại. Nhưng quyết định thành bại nằm ở chỗ: dám đặt lợi ích liên vùng lên trên lợi ích cục bộ, kiên quyết số hóa quy trình, và coi giảm chi phí logistics là tiêu chí chính sách chứ không phải khẩu hiệu. Nếu làm được, TP.HCM không chỉ “đuổi kịp” mà còn có thể định hình lại cuộc chơi logistics khu vực.
